Zoram thar siam tur chuan...

Tuna kan dinhmun:
Ka hriat ve phak chinah ngawt pawh Mizo te kan danglam nasat tawhzia ka ngaihtuah hian mak ka ti. Hun rei tak aṭang tawh khan, “Engtizia nge ni aw Mizo te hi kan danglam tak em em mai le?” tiin rilru a lo buai ve em em ṭhin.

Mizoram U.T kan nih vel aṭang khan sum leh pai central aṭangin a lo lut huk a. A ham khawm thiam tan inhaivûrna hun a ni a, chutih rual chuan ruihhlo no 4 kan tih thleng hian a rawn um zui ve nghal a. Ṭhenawm khaw veng kan in en dan a danglam nghal deuh dâwrh a. A chhan chu kan sum neih leh lak luh a inthlau ta lutuk a; chawhmeh, bai leh saum in dil mai mai ṭhin kha kan inkhârkhip a, kan lo inhre lo ṭan ta der mai a. T.V leh video a lo chhuak a, mahni in lum chhuahsana ṭhenawma chuankai tum kan awm ta meuh lo.

Mahni hmasialnain bu a khuar zau telh telh a, pamhamna leh chapona, zimtea insâwrbingna a lo chhuak a, hmangaihna leh inṭhenawm khawvenna erawh a awm ta meuh lo. Khawtlanga tlawmngaihna kan tih lah chu mahni invawrh larna bak chhungrila tlawmngaihna tak tak a awm ta lem lo; a mawi hawih chauh a ni mai. Chhungkhat thisen inzawm te meuh pawh kan tana thil ṭha tak min tihsaktu lo chu kan uksak peih ta reng reng bawk lo. Mizo nun mawi tak mai kha lemchang nunin a lo thlak zo ta! Zirna lam erawh chu mahni hmasial vangin tha tawpin nu leh pa an ṭang a, a thei lo chhungkua erawh an bet tawlh tawlh a, ruk ruk leh inzawrh mai loh chu hmabak a awm ta meuh lo.

Lehkhathiam hna nei lovin ṭha­hnem an ngai thar thut a. Mi te thil tih tinreng an chhui a, politics a an hmakhua thlirin an beih theih theih an bei a, zirlai te fuihpawrhin lehkha zir thiam leh taimak lama hruai aiin kawngzawh leh sawrkar nawr turin hmatawngah an hmang a. Thuneitute kawng dik leh thil ṭha sawi pui leh kawhhmuh aiin an thil tih dik loh puangzar theitu nih inchuhin nawrh leh buai kan hma theh hluai a, hei hian thil ṭha ber a thlen lo mai ni lovin a tuartu mipui tan harsatna thlentu mai a ni.

Lirthei khalh chungchang ni se, kan kawng zim tehlul nen dawhtheihna leh nghak hrettu nih ai chuan a tlanchhuak hmasa ber hi hero-ah inngaiin a tawpah phei chuan kawng hnawh pingtu kan ni leh nge nge ṭhin. Two wheeler khalhtute hi a mawhphurtu ber an ni hial tawh awm e. Ei leh barah ni se lungphun, inneih, Krismas ruai ṭheh thleng hian tlawmngaihna a awm tawh lo. Ṭhalai te hlei hlei hian zahna chang hre lovin mi hmaah an ding chawt chawt mai a, aia upa te ken tumna a awm tawh lo chiang bal! Kan ngaihtuahna (morality) hi Mizo te zingah hian siamṭhat a ngaiin a tluchhe let der ṭep tawh a ni ber. Khua leh tui ṭha awm lohnaah chuan engtikawng mahin ram hi a ṭhain a ding chhuak lovang. Inrintawkna, inzahthiamna leh ṭanrualnaah chauh hian ram a ding chhuak ang.

Sakhuana chauh hian nun a siam ṭha emaw kan ti a. Zantin inkhawm turin kan fa te kan nawrchhuak a. Nu berin mahni chhungkaw vei aiin mi fa te an vei a inchhunglum an chhuahsan a, chhungkaw lam erawh Setana’n a lo luah lum thung a. Ṭhalai te lehkha thiamna ai chuan Y.M.A leh Kohhrana inhmanna chu ṭha zawkah kan ngai a. A hrinchhuah dik tak chu kan state leh population ngaihtuahin central service-a lut thei kan tlem tual tual a, a ruka nau ti tla erawh an tam telh telh a! Mizo te hi a langah chauh kan ṭhang a, chhungril lam erawh kan rawih. Vainu, fate lehkha zir ṭhutchilh reng, an fate awmna hmu phak reng te result hi a ṭha zawk fo. 1980 vela a hming kan hriat ve chauh AIDS natna pawh a vei tam ber nihna kan hauh ta der mai.

Sawrkarna siam ṭha tura mipuite mawhphurhna
Zoram mipui zawng zawng deuh thaw hi Kristian sakhaw bia kan nih tlat avangin Kristian inzirtirna aṭanga sawrkar siam hi kan tih hmasak phawt tur a ni ngei ang. Pathian thu, a ziak awm aṭanga sawi leh ṭan chhan ringawt fo hian sawtna a nei lo; a sawi tum tak hriat ṭhelh leh si hi thil awl tak a ni a. A pawimawh lai ber chu Pathian Thu a a thlarau awm lai tak (The Spirit Behind It) zuk ngaihtuah chhuah thiam hi a ni.

Kan Pathian thu chuan, “Mi tinin an chunga roreltu te thu an awih tur a ni. Pathian ruat lohvin roreltu an awm thei lo; tuna roreltu te pawh hi Pathian ruat an ni asin. Tichuan, roreltu dodal chuan Pathian ruat a dodal a ni; dodaltu chuan ama chungah hremna a thlentir ang. Roreltu chu thil ṭha titu tan a hlauhawm lo, thilsual titu tan erawh chuan a hlauhawm a ni. (Rom 13:1-3)” a ti a. Hetah hian Sawrkarna fawng chelhtute nena inzawmna kan neih dan tur chinah engang thurawn nge kan hmuh i lo chhui dawn teh ang.

Misual kan tih hi tu te nge ni? Tu te nge Police ten an man a, jail-ah te an khung thin? Dan bawh­chhetute an ni ṭhin. A ṭhen te chu khawtlang dan bawhchhetute pawh an ni ang. Chuvang tak chuan sawrkar hi awm tura Pathianin a lo ruat sa reng a ni. Ruat a nih loh chuan a duh duhin tual kan that ang a, ruk kan ru mai dawn a. Mihring te hi a huhova awm tura siam kan ni a, thliarkar angin tumah kan awm thei lo. Dân leh hrai, thil dik leh dik lo tehna hnuaia awm turin mihring te hi Pathianin a buatsaih sa diam kan ni. Mumal lo taka ram leh khawtlang kaihhruai ang chi hi Bible zirtirna nen a inkalh tlat. Thlarau lam thila pûr kan châwkna turin Kohhran min siam sak bawk a.

A chemfawng vuantute (ruling party) duhsak vanga he thu hi sawi chhuah a ni lo a. An rorel lai hun te chuan sawi nuam lo ti deuh mahse an tana ziak a ni bik lo tih an hriat a ṭha ang. He Bibile chang rawn ziak tu ngei Tirhkoh Paula ziah hunlai pawh hian roreltute chu milem be mi, râwng taka khawvela roreltute an ni. Chung mi te chu nunrawng tak, hlemhletna leh sualna hrang hrangin a luhchilh hneh em em leh, Pathian dik tak hriatna pawh nei miah lo an ni. Pathian dik tak hretute tiduhdahtu leh a ziaktu ngei pawh a nghâwng tan saktu sawrkar an ni. Chutiang sawrkar ṭha lo tak hnuaiah pawh Kristiante chu khua leh tui ṭha tak ni turin Paula hian min chah tlat tho a ni.

A awmzia tak zawk chu kan ram, Mizoram pawh hi inthlang ram kan ni a. Uluk taka inthlanna te pawh neih niin a tisual tu te pawh na taka hrem tur a nih avangin sawrkar hnathawk te phei chu an fimkhur tâwp a ni. Mipuiin kan thlang lal ta chêng a, kan chunga roreltua awmah kan duh leh ta tlat lo mai ṭhin hi chu thil dik a ni thei lo. Itsikna avanga indodalna te a awm a nih phei chuan hmasawnna tur zawng zawngin a tuar thei a, mipuiin kan tuar bawk a. A tawp berah chuan ram a ṭhuanawpin a chhia a, rorelna pawh a buai nuaih ta ṭhin a lo ni. Mi zawng zawng tilawmtu roreltu hi a awm theih lohva, mihringa famkim Lal Isua meuh pawh khan a tilawm vek thei lo chu a nih kha, kraws-ah an khengbet ta tho mai!

Chhiah chawi tur te pawh sawrkarin a phût ang chu âwm tawka siam anih chuan ihe lova pe mai tur kan ni. A zirtir ten Rom Sawrkarah chhiah an pek ve tur anih leh nih loh an zawh pawh khan Lal Isua chuan pawisaah tu lem nge chuang tih a zawt a. Anni’n Kaisara lem a chuan thu an hrilh a. “Anih a hnu Kaisara ta chu Kaisara hnenah pe ta che u” a ti mai anih kha. Sawrkar ta hi mipui ta a ni. A enkawltu dik lo chu thehchhuaha paih bo daih tur a ni.

A bik takin sawrkar hnuaia hnathawk te phei chu fel tak, thuawih leh tih nuam taka awm hmasa ber tur an ni. Hotu te insiama duh duh huna nawrhna leh sawrkar lak hel mai tur an ni lo hrim hrim. An eizawnna, chhungkaw chawmna ber anih angin an zah thiam hle tur a ni ang. An duham avang emaw sawrkar dinglai bei thei nia an inhriat emaw avanga economy-ah ram a tluchhia a nih chuan a mawhphurtu liau liau an ni. Tin, Pathian pawi sawi pawh an ni thei.

Sawrkara roreltu te hi Pathian ruat an ni kan tih avanga an thutlukna leh dan siam zawng zawng te hi pawm vek mai tur kan ni em? A zavaia pawm vek mai tur kan ni tihna a ni hauh lo! Hun kal tawh leh tunlai hun ngei pawh hi han thlir ila, roreltu nunrawng leh tâwrawt tak tak an lo awm tawh ṭhin a ni tih kan hre ngei ang. Eirukna nasa tak mai leh lal hrawtna ang chi reng reng hi Pathian remruat dan a ni hauh lo. Mipuite kan thla a muana kan himna tur ang chi chauh hi a ni Lalpa remruat chu. Nimahsela, hun harsa tak karah pawh Kristian te hi a theih chin chinah kan awmna ram dân leh hrai zawm ngei ngei tur kan ni thung. Roreltu te rorelsak tur kan ni lo va, an rorelna tihlawhtling tura ṭanpuitu tur te kan ni zawk.

Kan hma lawkah kan inthlang leh dawn a. Pawl thar, ngaihtuahna thar leh kalphung thar te pawh kan hmu ang. A engamah hmaa lo sawichhiat vak te, lo hnualsuat sa ngawt te pawh hi kan tih tur a ni hauh lo. Ro lo rel tawh ṭhin te pawh an lo ding chhuak leh ang. Mi te chhiatna leh tihsualna ringawt sawichhuah ai chuan, mi tih ṭhat leh hlawhtlinna sawi te hian mi a siam ṭha zawk fo ṭhin.

Kan Zoram tlu chhe mek Zoram thara siam tur hian a khua leh tui te hi kan pawimawh tak meuh a. Thutlukna kan siam hmain Kristian ram kan nih angin roreltute ruattu kan Pathian hnena ṭawngṭaina nena amah rawn chungin kan mimal mawhphurhna ṭheuh hi i hlen ang u; tichuan Zoram thar kan din thei ngei ang!

Vanhmingliana (Taua), Dawrpui