Mizoram kawngpui (highway)
Ram lo ṭhang zelah Mizoram hian kawngpui ṭha kan mamawhna a nasa tial tial a. Kan ram hi tlangram chhengchhe tak, tuifinriat/ tuipui tih vel aṭanga hla tak, tin, lawng liana zawh tham lui lian nei lo kan nih bawk avangin khawmual kawng lo chu intlawh pawh nan leh bungraw thiar vel nan eng dang innghahna kan nei lo. Relkawng pawh kan la nei lo a; tunah siam ve dawn mek mahila, kan ram a chhengchhiat em avangin motor kawng ang em hi chuan a lârin, khawi kip a thlen ve theih a rinawm lo.
Chutihlaiin mipui kan lo tam zel avanga kan mamawh lo pung zel phurh nan, kawng ṭha kan mamawhna a zual zel a. Tichuan, eng emaw chen aṭang khan kan kawng neih te leh kan lei (bridge) neihte’n min zo tawh lo a, accident a tam phah a ni. Sawrkar nghak zo loin hnatlangin mahni khaw panna kawng ping / kawng chhia kan siam sup sup a, fur lai phei chuan kawng a tlabal hneh lutuk a, luikawr ang maite’n an lang hlawm a; kawng khuar tui tlingah naupang rual an cheng a, motor tam tak kawnglaiah te an let a. Fur lai lo paw’n lei tam tak a chim a. Ram pum mipuite’n nasa takin harsatna namen lo kan tawh kum tin ta mai chu a nia.
Hetia kan mamawh a lo tam zel avanga kan kawngah motor lian zawk leh rit zawk (ke 10, 12 nei chi te) tlan an lo tam chhoh zel lai hian kan PWD lam te paw’n tun hma ang bawkin kawng enkawl hna hi an la kal pui reng a. Mahse kawnga motor kal an lo tam tawhzia leh an phurh rih tawhzia ngaihtuahin, kan kawng siam dan a lo dawrawm deuh ṭhin bawk nen, kawng hi a ṭha rei seng tawh lo a. Kan kawng neih sa te hi, hmunpui zawka kawng dang te ang loin, leilung thawl tak chunga mual te reuh te te chik nak mai, chhengchhe tak kara motor insulpelh theihna tawk vel chauha zau an ni ber a. Zoramah lung chang ṭha tih tham kan neih loh avangin, lung chang ṭha tawk lo hmanga siam an ni hlawm tih hi kan hriat reng a pawimawh.
Tin, kan kawng kal khan (alignments) tam ber hi, tun hma sap hunlaia Bawrhsap bial fanna sakawr kawng ṭum leh Sapsakeia (Hodgkins) lam lian zela kal, a nih loh leh, a hrula mi deuh zel an la nih avangin tlang dung chhip sang lai leh hriam lai zawh zei zei te an ni tlang pui bawk. Heti a nih avang hian kan kawng hi a zim lo thei lo a, tihzau belh vak ngaihna pawh a awm lo. Tin, mualte tak te te kara hetiang kawng zau lo leh tê chu, kawr tin leh mual pawng tinah ulh deuh deuhin a kual kawi vel vek a ngai a ni.
Hetiang tlangram kawng chhuk chho leh kawi ulh tamna-ah hi chuan motor rit phurin kawng a han rap hrual hi, a na bikin kawng pawh muk bik, nghet bik leh lung chang bik hmanga siam an nih loh chuan an tlo lo bik ang tih a hriat reng mai.
Chutihlaiin ram dang angin kan ram lei a lo muk ṭha tawk lo a, kan lung te pawh a chang ṭha tawk lo a, kan kawng siam dan te pawhin duh thu a lo sam lem lo ve leh zel bawk a. Tin, a enkawl leh thawm ṭhat dan te pawh tun ai hian han ti ṭha deuh pawh ni ila, a tir survey hunlai aṭanga a kawng khan (alignments) thlan fuh tawh loh aṭangin, a chhuk chho kawi ing-euh nasat dan te, chu bakah kan ram leilung thawl dan leh lung chang ṭha tlemzia te en hian, tam tak chu fur khat em pawh daih lo, kum tina siam ngai te an ni ti tih tho mai. Chuvangin, kan kawng neih sa te hi chhawm a, tuai hnum leh rinrawla neih tlak, chei tak tak tlak an ni tawh ngang loin an lang. He nihphung hi kan tlin baka hautak leh mipui mamawh lo sang zel nena inmil pha a ni tawh lo tih hriain, nakin zel atan pawha rintlak kawng ṭha kan neih theih dan tur te kan dap chhuah vat a pawimawh ta hle a ni.
Chuta tan ngaihtuahnaa lo lang hmasa chu: tuna kan kawng neih sate hi hlamchhiah chuang loin, Mizoram dung tluan, hmar lama Cachar nena kan inri-na hmun, khan remchang khawilai emaw aṭang hian, kawng thar zau ṭha tak pakhat, a ruala truck lian 4 tal tlan theihna khawpa lian (4-way lane) hi Lawngtlai khawpui zawn thleng siam ila. A dawtah, chu mi kawng lian (state main highway) aṭanga peng chhuak, state khawpui leh District capital tin tlawhpawhtu tur (capital highways), a khawpui tin hnaihna lai aṭangin kawng ruahman leh ṭheuh ni bawk se la. Tin, he Capital highways hi hmun thum, a remchanna laiah, Bangladesh, Tripura leh Manipur-te pawh tura tih sei chhunzawm ni bawk se la.
Tichuan he state main highway hi, a kawng tawntirh aṭanga a tawp thleng, a kawilai leh a chhukchho tlem thei ang ber, a awm chhun pawh, zal thei ang ber tura ruahman lawk (survey) vek ni thei se la. Chutiang atan chuan Mizoram dung hi van sang satellite aṭanga thlirin, he kawng (state main highway) kaltir nan tlang dung chhip hriam lai zel thlang tawh loin, chho ulh leh kawi kual nasa te pumpelh a nih theih nan, kuam leh rai hniam pharh diai duai lai apiang te chu, chhim lam panin thlang zel se la. Chu’ng kuam pharh huam chhungah te leh, chutiang kuam indawt daidangtu tlang leh mual an lo awmna laiah te pawh, chhuk chho leh kawi ulh nasa thei ang bera tibo turin, a ṭul lai apiangah lei verh te, fly over siam te, lei (bridge) te, leitan (through cutting) te, culvert te, lei chhun khah te, dawhzawl (cantilever) etc te hmang mai tura ruahman nghal vek ni bawk se la. Hengte hi chipchiara chhut chhuaha ruahman a nih lai hian, an chak zawng tur bithliah zat pawh, a taka an load lak tura beisei tlangpui sang ber lêta sang (factor of safety = 2) load la thei tura duan vek ni bawk se la.
Mahni line ni lo mahse han rawt duham ta zel ila: a kawng dung tluanin kawng lai takah, kawng daidangtu (road divider), lungrem 2.0ft a sang, 3.0ft a hlai velin, hmun khatah km chanve emawa thui, 80ft vela inkar hlat zelah siam chhuah vek ni se. A lungrem kual khung chhungah kawl dai cheh mum chi, 4ft emaw vela inhlat tawn vekin line khata phun chhuah vek tura ruahman ni bawk se. A kawng a lo zau chuan mual pawng tin leh kawr te tinah a kawi vek ngai loin, a kal ngil thei ang a. A chho ulh leh kawi a tlem chuan a chunga motor tlan pawhin kawng a rah hrual nat dan a lo nepin, a dam bik lo thei lo a; chu chu kawngin a tlo phah ngei bawk ang. Tin, kawng ko hi a min mai loh nan a tlem berah 300 vel tala awn veka laih ni se la. A kawng siam dan pawh tun lai Highway standard dik tak, mahse Mizoram leilung, sik leh sa hnuaia tlo thei tur ang bera thuam phuisui belh ni se.
Tin, kawng siamna lung zawng zawng pawh hi phai lung chang ṭha (granite) vek hman ni thei bawk se la. Kawng sir tawn, alkatra luan chin piah 4.0ft vela zau chu cement concrete (re-inforced) hmanga tih zawl vek ni se; chu mi khuaptu atan, a sir tawp zai zaiah lungrem 1ft a chhah, 2ft vela sang, phum chhuah leh vek ni se la. Side drain pawh cement concrete (re-inforced)-in apron hrulah zel, a ṭulna lai apiangah siam zel ni bawk se la.
Hetiang taka duh tui ngai kawng ṭha ruahman tur chuan, a taka survey hna pawh hi, kawng survey lama experience nei ṭha engineer puitling ngeiin, a tiraṭangin thawkin ruahman se la. Hetianga ngunthluk, duhtui leh ṭha-a kan ram kawng hi kan ruahman ṭan nghal a, a tak chan ngei tura hma kan lak bawk loh chuan, engtik khawtikah mah kawng ṭha, rinrawl a neih tham hi Mizo mipuite hian kan nei thei dawnin a lang lo.
Hetiang kawng ṭha leh enkawl zui tlak hi neih tuma tihtak zeta hma kan lak chuan, nakin zel atan pawh Mizo mipui te tan ro tling tak tur a ni ang. Tin, Look East Policy hnuaia KMMTTP hmalakna kal mekah pawh he kawng hi nasa taka he policy hnuaia Road Transport lam tichaktu a ni thei ang a, Central sawrkar tan pawh pawisa rawn sanction a phurawm viauin a rinawm.
LSailo