Written by
Rev. Darchungnnunga

HMASAWNNA HNUNGTAWLH

Kan thupui hi thupui mak tak a ni. Hmasawnna tih ni si a, hnungtawlh tih zui leh bawk si chu, ṭhian ṭhenkhatten fiamthu ṭawngkam hmanga promodown (kaihniam) an tihte pawh min tihria e.

Tunlai khawvelah ram leh hnam eng pawh, khuarel chhiat rupna leh indonaten a chim a nih loh chuan ram hmasawnna chu a ṭha zawngin, hma lam panin a kal zel mai turah ngaih a ni a. Tun hma ai chuan hmasawnna hi a kum atelin a chak tulh tulh a. Tun hmaa kum sawm chhunga kan hmasawnna ai pawh khan tunlaia kum hnih chhunga hmasawnna hi a zuang thui zawk tawh a ni. Chutih laiin Mizoramah hian khuarel chhiat rupna leh ram buai vanga harsatna engmah awm si lovin, thil kawng hrang hrang pawimawh tak takah kan hnungtawlh tlat mai hi ram mipuiten kan ngaihvena, siam ṭhat vat dan kan zawn a ngai a ni. A langsar zual tlem az^wng han sawi ila.

1. Kawng chhia

Khawi ramah pawh kal ila, an ram chhung kawng a z^uva, a chhuat a mam ṭhat hle a, culvert leh side drain leh thil dangte a nih tur ang thlapa ṭha taka siam an niha, chak tawk taka tlan pur pur theih a nih chuan an ram hmasawnna thil dangte hmu hman rih lo mah ila, an ram chu ram hmasawn (changkang) tak an ni tih, mi dang zawt kher lo pawhin kan hre nghal mai dawn a ni.

Kum 2016 aṭanga tun hun thleng hian Mizoram pawn mi, Mizorama motor kawng thui tak zawha lo zinte chuan kan ram dinhmun hniamzia an hre chiang nghal hle thung ang. Kan ram roreltuten kan ram kawng an enkawl dan hian, kan ram changkannain a phak tawk a hniamzia a tarlang miau si a! Khawpui chhung an lo lut ang a, in ṭha pui pui tamzia leh motor nalh tak tak tamzia te, kan khawlai kawngpui tawtzia leh ṭhat tawk loh si ziate an hmuh zel chuan, tourist rilru nei deuh chuan, ram enkawl kawnga mawhphurtuten ram hmasawnna aiin, mimal hmasawnna lamah ṭan an la a, an intihhmuh a ni tih an hmu chiang viau ang tih a rinawm. Khawi ram mah ram kawngpui (NH) thlenga chhe tak ram hmasawn leh ram changkang tak an awm thei ngai lo vang.

Tun hma lawk khan, Mizoram pawhin hma kan sawn ve ta kan ti a. Aizawl aṭanga Lunglei te, Champhai te nikhat kal ni ṭhinah khan kan lehlang thei ta tia kan lawm ve tawh tehlul nen, tunah zawng nil>ng kalah kan tawlh kir leh ta. Kan ram chhung inkalpawhna kawng zawng zawngah hian, motora darkar khata kan kal theihna rate hi a tlahniam f> vek ta mai a ni.

Petrol to ringawt pawh hian petrol lei ve lote pawh min nghawng vek a, ram mipui nitin khawsakna a nghawng pha vek ang hian kan ram kawngchhia pawh hian kan ram mipui nun hi min khawih chhe phak vek a, kan ram hmasawnna hi kawng hrang hrangin a hnungtawlhtir pha em em a ni.

2. Zirna tlahniam

Kan ramah hian naupang lehkha zirna, a bikin sawrkar middle sikul leh a hnuai lam te nasa takin a tlahniam a. Chuvangin, mi tam takin private sikul an bawh a. Mi harsa ve tak tak nu leh pate pawhin an fate tan zirna ṭha an duhsak avangin retheih phah khawpin fee tam tak chawiin private sikulah an kaltir hram hram a ni. Sawrkar sikulah sawrkar rawih zirtirtu tam tak an awm a, an hlawh pawh a ṭha hlawm em em a ni. Mahse, sawrkar sikula thawk zirtirtute hian an tu leh fate chu an thawhna sikul-ah ngei kal tura duhsak chu an tlem awm khawp ang.

Khawpuiah ngat phei chuan an tu leh fate kal nan an thawhna sikul aia sikul ṭha zawk an zawn sak deuh zel a ni. Private sikul ṭha fe pawh sawrkarin an lak chuan, naupang zirna atana a ṭhatna lam chu a tlahniam rawih rawih zel a ni.

Kan hnungtawlhna chhan hi tam tak sawi tur a awm ang. A bulpui berah chuan kan sawrkar thuneitute hi puh loh theih an ni lo. An enkawl dan dik lote heta sawi mai sen a ni lo vang. Zirna sikula sawrkar thuneihna leh an enkawlna hian hmasawn z^wng hawi lovin, hnungtawlh phahna lam a hawi tihna a ni.

India ram state-a ziak leh chhiar thiam tam lamah pahnihna kan hauh ve ngar ngar ṭhin a, tunah chuan, palinaah kan tlahniam duai tawh a ni. Tin, tunhmaa All India Service-ah te, Central Service-ah te lut tura an exam ṭhinna UPSC-a tlingte zingah Mizo an tel ve deuh zelin, chhuanawm tak tak tepawh an ni ve ṭhin kha a ni a. Tunah zawng kan hnungtawlh tih loh theih lohvin Mizo nula tlangval an tel ta mang lo tih theih a ni. Mizoram chhunga Mizote ngat phei chu kan nil ṭhak ṭhak fo ta a ni. Mizoram tan hmasawnna chhuanawm sawi tur aiin tlakhniamna pawi tak tak sawi tur a tam zawk hle a ni.

Hriselna kawngah

Hriselna kawng tih ngawt mai hi a zau em avangin, thil kawng hnih thum lek, kawh bik neiin kan sawi ang. Doctor-te angin technical ṭawngkam hmangin kan sawi ve thiam lova, m^wl takin kan sawi ve tawp mai dawn a ni.

Zu kaihhnawiha thi an pung hle. Zu kaihhnawiha thi tih hi, an natna chu malaria te, cancer te, m$tliam leh a dang dang pawh a ni thei. Eng natna emawa n^ chu ni ngei mah se, mitthi chu z< a in nasat em avanga thi nia mipuiin an ngaih tlat an pung ta em em a ni. Zu khap hun lai pawh khan zu avanga thi nia ngaih chu an tam tho. Sawrkar meuhvin zu a zawrh hnuah hi chuan an tam lehzual ta em em a ni.

HIV positive an pun tak em em thu hi MSACS-ho hian an sawi nasa hle a, kan pawm tlang mai turah ka ngai. India ram state-ah pakhatna kan ni an ti hial lo maw? An inkaichhawnna tam ber chu sex hmanna aṭangin niin an sawi bawk. Chuvangin, condom pai tur leh hmang tura an sawihmuhna pawh mita hmuh tur mit tikham khawp an t^r a, benga hriat tur, beng tikham khawp an sawi ri bawk a ni. Mahse maw, sawrkar meuhvin z< an zuara, nula leh tlangval bike-in zu dawrah an inphura, z< an lei d<na an tlan leh vang vanga, khawiah nge an va in kan hre pha lo, zu in dunna atana ṭha an zawn a rinawm. Zu kam nam phur tawh chuan condom an ngai pawimawh ang em?

Tichuan, HIV positive chungchang hi chu mi mal mawhphurhna a ni kan ti thei ang Vanduai avang liau liau te, nunphung ṭha lo avang liau liau te an ni hlawm ang. Mahse, chutiangah chuan a tipunluntu chu sawrkar a ni kan ti thei em?

Tin, cancer vei tam thu-ah pawh India ramah pakhatna kan hauhin sawi a ni bawk. Cancer tamna chhan hi kei chuan sawkar puhna tur a awm pawh ka hre lem lo. Amaherawhchu, India ram puma pakhatna kan nih hial avangin, kan rama a tam bikna chhan leh a inven dan tur ṭha te hmuchhuak tura sawrkar hian mi thiam ber berte chah chhuaka beihpui thlak a hun hleah ka ngai.

Moral a tlahniam

Hei hi z$mtein kawng khat lek sawi ila. Tun hma chuan Mizote hi mahni intodelh tuma nasa taka hna thawk hnam kan ni. Mi t^ a thlawna lak leh dawn hreh tak kan ni ṭhin. Tunah erawh chuan kan mizia a lo dang ta.

Kan ram pa ber (Chief Minister) Burma ram zin hawin Dt.15.4.2016-a Bhavana a thusawiah khan, Burma rama Mizote chu mahni thawhchhuaha an intodelh thu leh an nun a hlimzia te a sawi hnuin, “Mizoramah chuan sawrkar tihsak kan nghak tawp zel,” a tih kha. Kan CM hian Zoram mipuite nunphung hi min hmu dik turah ngai ta ila. A chhan eng nge ni ang le?

Kum 30 lai in lal chhawka min awptute rah chhuah a nihzia chu hnial rual a ni lo vang. An ni’n an hnuaia Mizoram kan kun reng theihna tur leh an lal reng theihna turin tawktarh $tawm leh chil tip<t thei tak min sawihmuhin, bei tisei turin an sem zeuh zeuh reng bawka. Chu system chuan ‘sawrkar tihsak nghak tawp zel’ nunah Zoram mipui chu min hruai lut ta a nih hi. Tunah chuan kristian rilru dik tak p>n sanin, mahni thawh phu lova hlawkna leh a thlawna pawisa leh therhlo sem thlahlel em emin kan awm ta a ni.

Kan ram sawrkar hian kuthna­thawktute’n an hnathawh rah hlawk taka an sengna tura ram siam z^wnga ṭan la lovin, sawrkar laka an beiseina chil tip<t tawk leka sawihmuhin an sem zeuh zeuh reng a. An ṭanpuina beisei lo thei lo tura rethei dinhmuna mipui dah a, anni’n hmasawnna rahbi rap pha lo sia tihlungawia lal reng hi min hruai dan hian a tinzawn tlat vang a ni ber mai.

Tin, nuai khat sem tiamten term hnih min sem ta a, ram tana pawi lutuk khawpin hmasawnna a hnungtawlh duai duai tih kan hmu a. Nuai thum min tiamtuten min awp ve leh ta se, a let thumin kan hnungtawlh dawn em ni ang?

Hetiang kawng ai hian hnathawktuten an thawh rah hlawk taka an seng theihna tura ram siam tumtute thlang tling tawh ila kan tifuh zawk ngei ang.

Rev. Darchungnnunga