Lung tla hi a ven theih em?
Lung tla (rockfall) hi kan rama chhiatna kan tawh fo zinga mi a ni a, nunna hial chân kan han awm leh takah chuan, hemi kaihhnawih ṭhenkhatte han chhui ho dâwn ila. Ram a ṭhang a, lamlian laih thar leh zauh a ni a, kawng dung hi lung tla thlen tamna ber a ni a. Kan chêt vêlna dang, lung lakna hmun (quarry) te leh inhmun laih avângte hian a thleng fo bawk. Awihtlân hmun ṭhenkhatah hian, thing zungin lung a kar avanga lung tla hi a thleng ve ṭhin a, hetiang thil thleng zinga pakhat chu Bawngkawn aṭanga Durtlang kawng chho hi a ni. Lung tla fo ṭhin nia kan hriatna hmunte kan paltlang lo thei lo, hêng hmunah te hian lung ṭhil emaw lei emaw tla hek hek kan hmuh chuan lian tham tla thei a ni tih hria a, fimkhur tur a ni.
Kawng dung zuia leimin zinga langsar ber chu lung tla hi a ni a. Lung tla avanga chhiatna thleng thei hi a tihziaawm theih a, a zia azirin a ven theih bawk. A zirna lam aṭang chuan, a nihphung azirin sawi dan tam tak a awm. Leilung hawiher leh nihphung azirin a min dan hi a inanglo a, lung tla thleng mai thei vên dan pawh a inanglo. Uluk taka zir chianna neih loh chuan, eng ang hmanrua nge hman ṭul tur tih hi hriat mai harsa pawh a ni ṭhin. Hemi anih avang hian, a bikin Aizawl leh a chhehvêla kawngpui dung hi Sorkar laipui puihna in zirbingna pawh neih a ni a. Leimin kaihhnawih chi reng reng hi, a invênna leh chhiatna nasa zâwk a thlen lohna tûra hmalakna lam hi sum a ngai tam a, a tua tan pawha chêt harsa a ni thung.
Leilung inthuah dânah, a chûnglama lung no lam a awm hian lung tla avânga chhiatna liantham a thleng khat deuh a. Hetiang hi kan kawng dung a nih vek loh avangin, harsatna kan tâwk ta fo mai. Ram danga ko pang han chei paha invênna hrang hrang kan hmuh tam tak chu kan ram atana hman ve remchang lo a ni fur mai. Hmanraw ṭangkai ang han verh lût a, han ṭham tak tak tura lung a châk tâwk loh avâng a ni ber. Leilung chân leh chêt dân azirin, a bika siam thirlên hmang han tuamte pawh hi hman theihna tam tak a awm thei ang. Khawvel huap leh vai ram lama company liante nena kan training nikhua hian, leimin leh lung tla an vên dante hi an tarlan fo a. A tam berah chuan, heng hmanraw ṭha leh chang kâng neite hian, a bika duan software hmangin, leilung dinhmun an hriat hnuah a vên dan tur hi an duang ṭhin a, a ṭangkai a, ram tan a awhawm duh bawk. An hmanraw hman tam ber ang hi chu kan la hmu phak ve lo.
Mi tam takin an ziah fo leh kei ngei pawhin ka tarlan ve fo, tuiluankawr ṭha tak hi lung tla vênna a ni thei. Lamlian sialin a ken tel chu tuiluankawr hi a ni a, hmun ṭhenkhatah chuan mumal lo takte chu a awm a. Kan ram ang ruahtui tamnaah chuan, tui luan ral zung zung thei hi lamlian tlo na leh hmun himna a ni zêl a. Hetih rual hian, kawng ko lung tla ṭhin tam takte hi tuiluankawr ṭha se, chhiatna thlenglo tur a awm fo.
Durtlang kawng chhoah hian tuiluankawr hi zau leh thuk ṭha tak siam ni ta se, lung tla tam tak chu kawrah khan a tâng ang a, a sawt tur kha tam tak a vêng thei ang, paih fai fo erawh a ngai. Hei hi lamliana lungtla nihphung zirna chi khat- Rockfall Hazard Rating System (RHRS) zinga tehkhawng pawimawh tak a ni. Hemi pawimawh zia hi lung tla awm deuh rengna hmun, Ngaizelah pawh hian a hriat theih. Hêng bâkah hian kawngko awih dan siam rem hi kan tih ve theih a ni bawk ang. Kawngko hlauhawm zualte han hlawi thlak a ni ṭhin a, a ṭangkai hle. Lung inrem dan leh lung zai hawiher azira hmalak ni ṭhin se kan hnathawh tam tak hi a hlâwk lehzual ang. Kawngko a thing kungte hi a ṭangkai rualin, harsatna tam tak hi a thleng tawh. Mau hung te hi hlauhawm tak a ni thei a, thing zung hian lung a kar ve ṭhin a, a rihna nen ṭangkawpin leimin a thleng fo.
Awih tlânah in leh lo kan inbengbel lo thei lo va. Lei kan laih hian duhâm lo thei ila, ban te kan inphun kim hnuah slab kan han chhun fel hnuah te hian, lak belh kan duh pawhin hma la leh thei chauh ila. Kawngko te hi lung hmanga rem mawi satliah hi a tam mai a, a pawi ṭhin. A ṭo na (foundation) uluk ila, bul ṭanna hlai bawk se, tui han luan chhuah theihna tur kua (weep hole) siam bawk ila, invênna tur nia kan ngaih hi mangkhâwng a ni thei tih hria in a thiam râwn hreh lo ila. Lei kan laihin a zâl thei ang ber ni se, tui in a chiah mai theih loh nan, a ko hnaih lutuk lo va tuiluankawrtê han siam theih pawh a ṭangkai ang.
A chunga kan tih ve mai theih thil angah te hian hma kan lak theih chuan, chhiatna thleng leh thei tam takah kan him phah emaw, kan tuar nêp phah emaw ngei a rinawm. Sorkar kutke tichak turin khawtlâng hruaitute leh mipuiten tih theih tam tak nei a, kan ṭanho zêl chuan, chhiatna kan tawh zin êm êm te lakah hian kan la him ve ngei ang.
Laldinpuia, Centre for Disaster Management, Mizoram University