Written by
Chhana Ralte

KAN KHAW DAN HI

India ram chu demo­cracy a ni a, chutah chuan constitution a awm a, chumi hrul chuan rorelna inkhaidiat hrang hrang a awm bawk. India sorkar chuan ram pum a enkawl a, tin, State/ UT hrang hrangah ṭhendarh leh niin chutah pawh chuan roreltu sorkar hran kan nei leh a, khaw bil rorelna (Village Council) thlengin kan nei a ni. Kan rorelna inkhaidiat hrang hrangte hian a huam chin ang zelin thuneihna pawh mumal takin a nei ṭheuh bawk a ni.

Kan ram constitution hi uluk taka duan a ni a, chutah chuan mimal dikna chanvo, ram kaihhruaina atana thuneihna kalphung te pawh a pawimawh khawp mai. Kan ram kalphunga thil sual leh dik lo dona tur te, chumiin a nghawng theih mimal dikna pal zut a nih lohna tura intlawhkhalhna te, sorkar thuneihna leh min hrem theih dan tur te, an nawm an maka an duh duh an hrem theih lohna turte thlengin bilh tel a ni bawk.

Kan sawi tumah lut nghal mai ila. Mizoramah hian 'khaw dan' ang chi hmanga thuneihna kenkawh kan nei ve ta nual a, he 'khaw dan' kan tih hian dan siam theitu hmanga dan siam ni lo, kan khaw bil tana kan duh dana dan kan siam bik hi kawk se a ṭha awm e. Hei hi thil ṭhenkhata kan thatpui laiin ṭhatpui lem lohna kawng hrang hrang pawh kan nei bawk awm e.

Hetah hian kimchang taka sawi theih a ni dawn lo a, a tlangpui zawr zawr chauh kan lawr ang a, kan ngaihtuah zawm tur erawh a tam viau dawn a ni.

Eng vanga khaw dan hran nei nge kan nih?
India ramah kan awm a, sawrkarin dan a neih reng laia dan hran, sorkar pawmpui ni lem lo kan neihna chhan ber nia lang chu dan awmsaah kan lungawi lo a ni thei a, dan awm sa kenkawh danah kan lung a awi tawk lo a ni thei a, kan duhdan ang thlap dan a awm lo a ni thei a, thuneih kan chak ve hrim hrim a ni thei a, thil ṭul lem lo nia sorkarin a ngaih lamah ṭhahnem kan ngai viau a ni thei bawkin a lang.

He dan siamchawp hi thil ?ha duhna avanga rawn chhuak a ni tlangpui bawk a, a kenkawh kawngah pawh ṭhahnem ngaihna atanga chhuak a ni tlangpui bawk. Mahse kan sorkarah pawmpui a nih lem loh avang erawh chuan official thilah harsatna hrang hrang a awm thei a ni.

KHAW DAN NEIH KHER A ṬUL EM NI?
Kan khaw dan te hi kan khawtlang inrelbawlna lama harsatna kan tawh tlanglawn– ruihhlo, mi hnawksak chungchangahte a ni hlawm ang. Kan sorkar dan hian hetiang thil hnawksak lama hmalak theih dan tur a duang lawk vek a, chutihlaiin khua leh tui ni ve tho, a ram neitu ni ṭheuhte kan nih bawk avangin dikna chanvo humhalhna tam tak a keng tel bawk tih kan hriat a ṭul. He dan awm sa hmanga hmalakna hi mi tin tan– dan bawhchhetu leh a tuartu tana lai la taka siam a nih avangin hmantlak tak a ni bawkin a rinawm. Mahse hetianga dan hran neih kher a ṭul titu chuan kan dan neih sa aṭanga hremna a duh ang a pek theih loh vang te, a duhthusam anga harsatna a chinfel loh vangtea dan hran neih ṭul ti niin a lang.

Harsatna thleng thei ta chu hetianga kan duhdan ang ni lova thil a lo thlen a, kan khaw dan kan han lekkawh hian sorkar danah thiam loh kan chang thei a, court lama inkhin a ngaih phei chuan court lamin kan khaw dan mila rorel lovin sorkar dan hmangin ro a rel a ṭul ta a, thil dik leh thil ṭha ti si khan thiam loh kan chang ta fo mai a ni. Tin, court lamah kal lo pawh ni se, a zau zawka han thlir chuan ruihhlote aia ram changkang leh thlir zau zawkin an ngaih pawimawh– intluktlanna, te, mihring dikna chanvote kan lo bawhchhe ta chiam ṭhin a lo ni a, ruihhlo kha a ṭha tihna ni lovin a aia ṭha lo zawk kha kan hriat loh laiin kan system-ah kan lo seng lut reng thei bawk a ni.

SORKAR TIH TUR

Khaw dan hran kan neihna chhan pakhat chu kan tana hnawksak thil hi sorkarin a ngaihsak loh vang a ni fo mai. Sorkar chuan dan kengkawhtu 'police' a nei a, khawtlang tana hnawksak thilte chu khawtlang kuta dah ngawt lovin a thian fai ṭhin tur a ni. Thil sual nia kan hriat ang hi a inchen lo fo a, chutiangah chuan sorkar chuan tu emaw ngaihdan mai ni lo, dan a neih sa a behchhan tur a ni a, milian leh mite thliar lovin hma a la mai tur a ni.

Hetianga sorkarin a tihtur a tih loh chiah hian khawtlang ṭhahnemngaihna a lo nasa ve ṭhin si a, dan an insiam chawp a ngai a, thuneihna an inpe chawp a, thil a khawbaw ta ṭhin a ni. Entirnan, kan in bula zu rui hnawksak tak mai thianfai tura khaw dan siam a, va vuak ai chuan police number neih a, an rawn chinfel mai kha thil kawnghmang tur a ni a, chutianga va koh mai theih sawrkar uisathiam kan indaih pawh a pawimawh viau. Mahse chutiang kan indaih loh chuan tute emaw an va che chhuak a, khawtlang tana thil ṭha titute kha sorkarin a hrem a ngaih phah thei a, thil fel lo tak a ni zawk. A hrem lo a nih phei chuan inluling thei apui kan tam ang tih a hlauhawm lehzel zawk si.

Tin, sorkar (Parliament/Assembly) hi dan siamtu a ni a, a kenkawh pawh a hna a ni. Hetianga DAN han tih ringawt hian dan ṭha lem lo pawh a siam ve theih tho mai. Dan a siam a nih chuan mipui a huap tur a ni a, man ngam loh a neih emaw, huam loh bik emaw a neih fo chuan dan ṭha a ni ngai lo. Chuvangin dan siamtute a huam loh bik tur dan kenkawh kan tum chuan a dik lo a, min huam vek tur a ni. Mahse min huamna khan kan dikna chanvo a bawhchhia emaw, intluktlan lohna a thlen thei a nih erawh chuan keimahni chauh inhrethiam lovin kha dan zawk kha siam danglamin emaw keini pawhin kan tawrh theih tur dan kan siam zawk tur a ni.

Ram hrang hrangah pawh an dan siam tawh hi an ngaipawimawh hle a, an ram hruaitu lu ber ber thlengin an hrem phah ṭhin tih kan hmu ṭhin. Ruihhlo khapna dan khauh tak kan siam laia min check kan ngaihtheih loh viau si emaw, check loh tur bik kan neih ai chuan kha dan kha kan ennawn ngam zawk tur a ni ang.

KHAWTLANG HRUAITUTE TIHTUR
Khawtlangah hruaitu kan nih chuan thil hnawksak kan thliar thiam a pawimawh viau. Khawtlang tana ṭhahnem kan ngai viau a nih chuan kan thlirna kan tihzau kha kan mawhphurhna a ni ve. Dan lam kan thlir a ngai a, chutihlaiin kan thil ngaihmawh zawngte kha kan thluaka a luh vang mai nge khawtlang tibuaitu tak a nih kan ngaihtuah a ngai. Tin, kan hmalaknain a nghawng tur thilte kan hriat lawk a, min thliartu a nihna te, lekkawh ngam a nihna zawn te, Sorkar dan mil a nihnate kan en zawn a ngai bawk a ni.

Tin, tehna hrang hrang kan hman loh a, kawng hnih khat chauh hmanga dan kan siam chuan eng emaw changin hlawhtling viaua inngaih a awl duh viau. Mahse kawng khata kan hlawhtlinna khan kawng danga nghawng a neih dante kan chhui thiam a pawimawh em em a, a aia nghawng ṭha lo zawk daih a neih phei chuan inenfiah kan mamawh tih kan inhriat a ṭul. Hetah hian khawtlang hruaitu kan nihna zawna khaw neitu bik kan nih kan inhriatna aiin mi tupawhin kan khuaah neitu nihna intluk kan neihna kan hriatte pawh a pawimawh bawk.

MIPUITE KAN INENFIAH A ṬUL

Mipuite hian tunlai khawvela kan dinhmun kan hriatna tur atan zau zawka thil thleng kan hriat ve a pawimawh viau. Eng emaw huat bik viau kan neih chuan chutiang kan tihbo chuan kan lung a awi tawk viau zel a, a hlet chhuahna dang leh a nghawng kan thlir tawk lo fo ṭhin. Tunlai khawvela min tichhetu ber berte hi tunhmaa kan hmelmate nen chuan a inang tawh lo viau. Tunlaia kan chhiatpui tam tak–eirukna, rilru piansualna, duhamna etc te hi tunhmaa kan chhiatpui ṭhinte kan do nasat luatah hmuh kân an awl ta viau mai hi thil pawi tak a ni a, hei hi misual 'necktie awrh'-te'n remchangah an la nasa viau tih kan hriatthiam a ngai a ni.

TLANGKAWMNA

Kan khawtlang kan hmangaihna avanga ṭhahnem kan ngaihna hi thil pawimawh tak a ni a, sorkar tih tura nghaka kut thawh miah loh chu a dik lo ang. Mahse ṭhahnem kan ngaih luat vanga kan chet phelh phung pawhin khawtlang ṭhatna a ni chuang kher lo thei a, rilru fim taka kan chet a ngai ṭhin a ni. ṭhenkhatin chhungkua an enkawl zawh loh avanga khawtlang tihtura kan dah hi a tam ta hle a, sorkar thleng pawhin hma kan la ṭhin. Mahse hetiang thilte hian mipui nawlpuite zingah thawvenna lam aiin thawpikna a thlen fo avangin mi nawlpui zawm tura dan siam hi fimkhur a ngai hle tih kan hriat a ṭul a ni.

Ram ṭhang mek kan ni a, hmasawnna tur thil tam tak kan la nei bawk. ṭhahnemngai taka kan hmalaknate hi mipui nawlpui tana pawm theih a ni em tih te, kum tam tak la awm zel tura min kaihruai tura rintlak a nih leh nih loh kan chhui zau fo a pawimawh bawk a ni. Nachhawkna ang deuh thil, hun rei tak hman tura kan beisei ni lem si lo, rinrawla kan neih tak thil hi a tam hle a, he'ng thilte hi kan thlah thut chuan a dik bik si lo, mahse hun lo la awm zel tura rinrawl ni thei si lo an ni bawk. Chuvangin, kan harsatna chinfelna tur, nachhawkna mai ni lo kan duan chhuah a ṭul a, chutiang chuan kan zahawmnate, kan ngaihpawimawh bik riau thilte a chingfel lo a nih pawhin mipui nawlpui mamawh a chinfel leh chinfel loh kan thlir ang a, kan thluaka lut bik thilte hi chhungkuaa chinfel mai tur thil a nih leh nih lohte pawh kan chhut bawk ang.

Sorkar tih tur kan dah tam ta hle a, Sorkar hi a indaih ang em? Mahse Sorkar hnathawk tam berna state ni chung sia sorkar indaih lo ber kan nihna chhante pawh hi mimal leh chhungkaw mawhphurhnaa sorkar inrawlh tura kan beisei tam vangte pawh a ni thei ang em?

Chhana Ralte