BAGHA RALTIANG I KAI VE ANG

'Raltiang i kai ve ang,' tih Pu Rokunga ṭhahnemngai insum zo loin Zofâte min lo chhâk chhuah sak kha; eng emaw tihkhâwm leh serh neih nikhuaa pungkháwmte'n an lo sak ṭan dual dual lai pawh khan; hnam rinawm leh taimate dinhmun awhawm raltiang chu kai ta chuang lo a. Kum 2000 raltiang satliah min kaipui hi an tum ru lek te a lo ni mai mai ang em? Kan hotu hmasate khan, ka ti ṭhin; vawiina mite iang tho hian.

A bagha-a pawh chu ka la hmu law... pel ve vûk tawh mah ila. Ṭawng ṭial thiam ve ta lo chu han lût ril zel ila, khawi maw laia hnam dangho lo ri deuh hlut apiangah kan hawi tang hru zel mai e, pekin a. Ka ram chu ka piana ka murna leh duh ber nimah se, hei ai nuam zawka ngaih theih ram lo tamzia han hmuh chuan, a ṭha zawnga rualawh han tihnat pawh a loh theih ta lo a. Chuti zawnga rilru zuk thun zel chuan, ram sum leh pai khawihtû, mi hrang thlahrang (em maw ni..) roreltû leh an hnuaia sorkar lam thuneitu liam tâ te, vawiina mite thleng pawhin, zuk thinur khum mai a va'n awl teuh êm!

Chhim, hmar, chhak leh thlangah ramri han rap ila: Chhimah, eng surî-sorâ emaw; chhakah ṭiau ral; thlang lamah eng cherrâ-râ emaw; hmar lamah murrâ-pûr-bagha leh eng char-char emaw te an lo ni! Zo pawn ram han dai chiah ila, a leilung chenin rim an nei em maw tih mai turin kan hawi deuh huih huih mai ṭhin e! A sek leh pawr ṭhin te, a thiam hniam leh sangte pawh, ṭawng thu-ah lo chuan inang deuh zulin, kan ar khual hawi deuh hra zel zawng a ni e, a awm tho e! Kan liam kawn ber Vairamah chuan - kel note pakhat pawh motor-in chil palh ila, chu kel chu a lo puitlina a lo seilen thleng a, a tû leh fa lo awm thei turte nena an hlutna tur sum chawi a ngai titih mai an ti; tak tak ni maw? "Helai hi hmana ka pute palchawi awmna," kan tih leh min nek lui ngam zel si, a awm tho e.

Sorkar lamah- Vai chu min awptu an ni. Ei bar leh châkkhai, tlereuh leh hmawmsawm tinreng nen, kan eng apiang kimna an ni. Coconut, kuhva, sahdah, biri leh kolaum zunah min uaitir a; kuhva phei chu min barh zo hneh hle: a chhe uih ṭawih, eng atana kan tih tawh loh pawh kan hmaah ngei pho roin; khu lamah zuk leih thlum puatin an zu tuam tle ser ser a, man chawiin min rawn ei zawhtir leh vek; a nih mai loh nâkah, kan fairelbela a tak dah ṭhintu ni miau hek le! Thlang tlang dungah Bermai-kolaumte'n min ur; chhim thlang va her ila, Dangpuithuin min lo dang. Chhak

ṭiau kân a ngai lo, hetah ajino ngawl kan vei daih tawh. Nghapih nen; thianghlim takin sum min laksak a ni mai e, si a! Engtikah nge Zopa saum pocket leh chingal fír ṭha plastic pack-te'n vawksa ei hnam zau zawkte choka a thlen ve dawn? Nghapih-ho aiin a nêp awzawng si lo; mahse, heti hi kan la ni si!

Engati nge? Hm. 1960 hma lam hnung lam leh a chhehvêl aṭangin Zo hnam tlem te, a rawn indin chhoh vena tura tangka rawn lût ve, Zo hnam aiawhte kut rawn thleng ve ta zel kha; anni'n hnam dinchhuah lam enghelh ber loin, mahni inhaivûr siak nan an rawn hmang zel ta zâwk mai a ni ang a, Kristian ni chung khan? tih a awl ta!

Chutiang zelin, sum khawih theitu nih leh mahni intihhausak ve chu tum rûk berah lo nei zelin; kan khawpui tualah 'hlemhlêtna khawl hi' khâng hun lai aṭang khan an lo herh nung ṭha hle a ni ang a... tih a awl ta tlat! A pawi ngawt mai! Nang, kei, kan tû leh fâte thleng pawha min tibeidawngtû, Zoram tisawngnawitû an lo ni daih mai si a!

A, mi ṭha chu an awm ve alawm, a awmchhunte'n awmzia an nei pha lo a ni zawk ang e... tun thlengin. Pawl hming mawi tinreng kan din, a tam zawkin awmzia kan nei thui lo; hruai sualtute kan chhun tlat a! Dehchhuah sawi tham awm loa lei fai vektu kan nih hi, a awm viau a ni! Tawlhlohpuan nen kan tawlh kan tawlh lek lek fote pawh hi a awm viau em? 'Sorkar ni lo pawl' nei ṭha lo phei ila, chan a chaurau awm mang e. Eng aiah nge- kan mi hrang thuneitu leh roreltu tam zawkte 'mi hrang thlahrang' an lo nih vei.... kan ti mai dawn em ni?

Thutiamtu leh zuitu rinawm lo ngah ram. Mahni indo, pawl hming mawi leh Bible behchhana, 'A fawng vuantu' nih duh vanga intihder chinna ram. Mipui khawngaihthlakte'n kan thlang, mi hmingṭha- eng khu ruai an ni leh si lo! Kheuh thlâk mai rem tawh loa hming tawn tawna nihna nei bawl nuk kan mi thiamte pawh hian, 'party ngai bawk thlan tlin leh emaw, a thara thlak hrim hrim ringawt emaw thinlung hi hnam dam nan a tling lo a ni,' tih min zirtir tawh sela, a fuh a va rinawm em! A tua te pawh chu tling leh rawh se, kan fin hnuah chuan. Heti ringawt chuan din chhuah a la huphurhawm a nih hi maw!

Inchirhtheh leh inbum thiam, ram sum-pai ei khawbaw thiam i hmu ṭeuh em? Chûngho vanga ram leh hnam chawrche leh nun sual pungte nen, dik leh rinawmna pawh hmehmih a nih ṭep tâk hi! A rethei a hausa ber thlengin, kan hlawk nan chuan thil dik zân lo pawh kan kal pah thei zul ta mai e!

Hêng zozaite hi tun hnaia thilthleng, tun lai hrî em maw kan lo ti chauh hlawm em? A teuh lo, "...nun suar ang a chim; tham leh bawlhhlawhnate'n tual an leng, awi maw, a pawi êm mai!" Pu Rokunga'n a lo tih hun kha, (sen lai mah ni i...) 1969 bawr daih ti r'u? A tho a lo, a vai hek lo; hmuh a nei a ni zawk e! Keini'n chu dan chu zawma huai lo taka ram din kan tum a nih mai hmel e, zâwkin a!

Kan lal châk chhante hi..: Kan inhria, inhrilh nawn kan ngai tawh lo; 'sum khawih theitû nih ve' a ni mai. Kan lal leh emaw, kan lal ve tâ emaw a nih chuan- insawi mam ngai loin ram leh hnam 'hmasawnna hnuk nghet chu' i din mai ang u hmiang, ti r'u? Minister leh MLA-te pawh, hmun tina kan party hotute leh kan adviser dik tak, sorkar department lam hotute, a ṭulah pawh kan thunun ngam loh chuan, 'He ram dinhmun hi, tuna he ram dinhmun tho hi a ni reng dawn,' tih hi Bible pawn lama thuchang dik a ni.

Roreltute leh rorel tum ve mekte u, kan ram zim te, dikna nen chuan dinchhuahpui theih tur sum hmu ṭhin... Intodelh bâka dehchhuah kumhlun insiam ve te, a theih chiang. Mipui phurna tham turin che teh u lem! Mipui chu kan fel, hruai luih theih vek kan la ni e. Ramri mangnghilh ṭhak khawpa lal hrawt hlawm loin, Zopa dehchhuah tinghet ula, state zau zawk leh foreign thlengin thlunzawm rawh u. Vai hnaivai ringawtte nena inthlunzawm loin, chhehvel hnamte zah leh hlauh der kan phurh ve nan, 'thlawhkhûm nun' neih a hun ve ta viau e!

Chutih hunah chuan, Myanmar-Bangla-a Bru-a Vai pawh kan la indawr zel ang; kan thil tam ber erawhin hlatekhua a thlunzawm thung ang. Ṭhenawm state, khawvengte paw'n min zah derin, min nuthuri zuam tawh bîk lo ang. Mipui leh ram hruaitute khaw hawi a dik tawh a, a zau tawh tlat, kan intodelh tawh, roreltute finnain 'Bagha raltiang' a chhun tawh tlat si a!

HK Lalbiaksanga, Mamit