Written by
R.Zomawia

Ram siamṭhat nan Rilru dik a pawimawh ber

Inthlan boruakin min tuam ṭep ta e, ram rorelna khawla thuneih tumin political party te an in zuar ṭan a, an in zuar reng bawk a. Ram rorelna khawla a fung vuan mek, hna thawk mek an awm a, thuneihna lo chang tawh an awm bawk a, rawn in zuar thar an awm mek bawk. A thlangtu mipui kan va pawimawh em em ve le! Inthlan dawn hian tute pawh hi an fel leh zual bik niin a lang. An rawn in zawrhna han en ila, kan ramin a ṭhatpuina dawrh tur ‘intiamna’ ṭha em em vek a ni.

Heng karah hian anmahni puitu, an tana mi pawimawh an kat nuaih a, an tlin vaih chuan heng te hian an thing let dawn tih hre tho mahse, chuti maiin an hnawl ngam lo. Thu dik a ṭha tih hriain, eng ang pawhin han huaisen tum ve mah sela, an huaisenna an tilang ngam tawh lo va, anmahni puitu tihlungawi loh an hlau a, an party lo vul zelna tur atan ṭan an lak a ngaih tlat si avangin ram hmasawnna chuan a lo ṭhuanawp phah ta ṭhin a ni. Thutiam tam zawk chu boruak mai a lo ni ta ṭhin a ni. Tlakchham lian tak kan nei a, ram hruaitu-a kawr rawn ha leh mipui lamah pawh ram siamṭhatna ‘politics tualzawl’ ah hian inenfiah ṭheuh kan ngai a ni.

1. Sum hmanna tur dik takah kan hmang lo:- Kan sawi fo a, kan ramah sawrkarna changten kan ram tana hna an thawh leh kut an thlak dan kan hre hle tawh a, rilru fim taka han ngaihtuahin mipui tam zawk duh dan hi chuan sawrkarna lo chang tawhte hi chuan hna an thawk lo deuh niin a lang. Kan rama hmasawnna hmuh tur awm ṭhin te hi ‘ro tling’ tak tak a tam lo hle. Hmasawnna tur sum sawi chhuahah chuan an ṭha tlang a, hmasawnna sum lo kal ṭhin erawh a nihna taka hman ai chuan thawk ve der der si a, sum hlep hnem tumna hian hna a tichhe hle a, chu chuan ‘hna thawh ṭha lo’ a hring ta ṭhin a ni.

Tehkhin nan contractor pakhat chuan hna a lo hmu thei viau a, a hna lah chuti teh lua a ni bawk si lo va, hna ṭha lo chu a petu tan pawn pek loh ngam hmak awm tak a nih laiin a hmu zel tho a, mahse, hna hmuh theihna riau a awm chiang a, a pe theitu hnenah a hnathawh hmuh aṭanga 15% or 20% te pek lo tiam ta se, kha hna kha building sakna atan a lo ni a. Hna chu vaibelchhe 20 man a lo ni, hna diltu-in hna a hmuh theihna atan a pe theitu hnenah a tlawnna man atan 20% a pek chuan vaibelchhe 4 lawih a ni mai dawn a, a bakah pawh a thawktu-in sum hlep ṭeuh a duh bawk ang a, tutu emaw intihlawm hi kalphung ang reng deuha kan lo neih tawh avangin a ral nual ang. Hetianga hnathawh a nih chuan building sak khan a tuar ngei dawn a ni. “Ti hian ti mai mai ang” tih kha a thawktu rilru chu a ni thei mai dawn niin a lang. Ti hian hnathawh ṭhat loh dan tur chu kan man thiam mai awm e.

Hna pe theitu pawh a duham loh a ngai a, hna ṭha thawk ṭhintu hnenah dik tak leh fel takin hna hi pe ṭhin se. Hna thawktu pawhin tumah tlawn lovin sum a hmuhna ang angin thawk se, thawh hah man chu engemawzat a awm tho dawn niin an sawi. Duhamna hian thil ṭha lo tam tak a hring chhuak ṭhin a, a pawi a ni. Hna thawh ṭhat lama rilru sen aiin sum engtin nge ka hlawk pui ang tih hi kan rilru lian ber niin a lang. Hetah tak hian roreltute an pawimawh ṭhin. Intih lungawi tumna boruakin mi ṭha leh hna thawk ṭha a hnawl ṭhin a ni. Duhsak bik aṭanga mahni hlawkna atana thamna eng kawng zawng pawha lak hi dan kalh a ni.

2. Ram hruaitu thlannaah mipuite kan pawimawh:- Ram hruaitu turte chu kan hmaah an la rawn in lan chauh dawn a, “Keini hi kan ṭha asin, kan thu ken te hi lo thlir ve mah teh u, in duhzawng a ni em?” an la rawn ti dawn chauh, chu chu an tih tur dik tak a ni. A pawng a puia lo huat a, lo hnawl ngawt chi a ni lo, democracy ram kan ni a, ram hruaitu turte hi chu kan thlan ngei ngei a ngai a, a thlangtu mipuite hian ngaihtuahna fim tak hmanga kan thlan loh chuan kan tisual fo dawn.

Kan chhia leh ṭha hriatna ṭheuh hmangin kan ram hruaitu turte hi thlang chhuak thiam ang u. Eng tin nge an duhna takah vote an thlak tir theih che? E le, kan ze nghet lo tak leh kan sihhnipna lai hi an hmu kiau vang a ni. Eng emaw vang mai maia tihlungawi theihin kan awm ṭhin a, “Chumi khami chu ka pe ang che? Kan sawrkar chuan hna i hmu ngei ngei ang?” He thu rawn kengtute thu lo awih mai ṭhin hi kan tam ṭhin avangin kan rilru-a kan duh loh deuh pawh vote kan thlak leh mai ṭhin a ni. Ṭhalai deuh te hnenah campaign dan a dang leh thei a, a dawn ṭepah an lawm tawk pawisa hman tur pek zauha vote duh mai kan tam chuan ram hruaitu tur kan duh tak kan hmu ngai lo vang. Vote thlak thei chin chu mi puitling a ngaih kan ni tawh a, chuvangin, kan vote tura zir chiangin, tute nge sawrkar siam tura kan duh, ka mimal tan mai ni lovin, kan ram tan an ṭha em? tiin ngun takin i zir teh ang u.

3. Ram siam ṭha tur chuan lalṭhut­thlenga ṭhut a ngai si... Mipui thlan MLA nih ngawt pawh hi kan kalphung en hi chuan miin duh angin ram a siam ṭha thei lo tih hi kan hmu vek awm e. Roreltu ni lo lam tan chuan duh angin hna a thawh ṭhat theih meuh lo niin a lang. Mipui ten kan han hmuh ve danah chuan eptu MLA tan chuan thiltih a har deuh ṭhin, a zawng zawng phei chu a ni lo vang. Tunah chuan mahni bial chhung tihhmasawn turin MLA fund te pawh a lo awm ve ta zel a, heng hmang hian eng eng emaw chu an thawk ve thei turah ngai ila, bial hmasawnna tak tak tur erawh chuan an in thawk thei meuh em? tih hi chu ngaihtuah tham tak a tling.

Kawngpui siamṭhat te, sikul thuam ṭhat leh zirna changtlung zawka kalpui tumna lam policy hi chu roreltute lam kut thlak a ngai ṭhin a, hengah hi chuan eptu tan chuan chet a harsa deuh mai thei. A tlangpui thuin ram hmasawnna khawih tur pawh hian mahni party mi leh sa awmna zel hi kan duhsak rum rut zel mai a ni. Hei tak hi ram roreltu kan thlan chhuah te rilru kalphung lo lan chianna chu a ni. Mahni party ni lo in ngaihsaklohna hi kan ram changah a ni lo va, he hri ṭha lo tak hi chu India ramah a nasa hle niin a lang.

Miin ram siamṭhatna kawng hrang hrang duhin ngaihtuahna seng mah se, rorelna lamah duhna a awm ve loh emaw chuan a har ṭhin. Duhthusam-ah chuan rorelna lamah pawh lalṭhuthleng aṭangin thiltih a awlsam leh zual a ni. “Inthliarbikna awm lo, mi rethei tan, tute tan pawn kan sawrkar chu a inhawng e” tih hi chu a hre chiang tan chuan a nuihzat thlak hle awm e. Eptu MLA te an hriam viau chuan sawrkar an khalh ngil thung a, an ṭangkai hle. Sawrkar kalsual tur an ven a, an taimak a ngai thung.

4. Rilru dik a pawimawh ber… Democracy kan nih chhung chuan kan duh emaw duh lo emaw kan inthlang reng dawn a, chuvangin inthlanah kan fimkhur tur a ni. Miin kan rilru an hmin theihna turin sum an rawn chelek ang, thu an rawn tiam ang, mimal intihlungawina lam chi reng reng chu kan hnawl ngam tur a ni. Ram tihhmasawnna tura an policy erawh chu lo zir chiang zawk ila, chu chu kan ram tan an tihhlawhtling thei ngei dawn em? tihah erawh kan chik tur a ni. Sum vawikhat hmuh vanga kan vote kan hralh a nih chuan kan rilru a dik lo hle tihna a ni. “Nakinah chumi khami chu ka pe ang che..” tih vang mai maia kan vote hlu tak kha kan pe a nih chuan nakina lungawi lo tur chu vote hralhtu tho kha kan ni ang. Candidate te leh party lam chuan theihtawp an chhuah tur a ni a, ṭha takin kan lo dawngsawng tur a ni. Tlin an duhna lamah thil mawi lo tak takte an tih chang a awm ang. Eng ang pawhin rawn ti mahse, rilru dik tak puin kan lo dawngsawng tur a ni.

Mi dik chu a pawnga puiin dik lo takin an ti ngam ngawt bik lo. Kan dik chuan pangai takin min rawn dawr mai ang. Politics avanga kan rilru kal sual hi tam tak a awm tawh a, kan ram roreltu tur te chu tute nge ṭha ang? tia kan hriat theihna ber tur chu ‘ṭawngṭaina’ in Pathian hnenah kan thlen ṭhin tur a ni. Roreltu tura rawn pen chhuak mekah a lema nung, Pathian tih ber anga awm ‘Lemchan nun’ te pawh kan awm leh nuk mai thei a ni.

R.Zomawia