Ngaihven ngai ramngaw...
Pathianin tlangram nuam takah, ruah tui dawng ṭha, thlifim leh hnim hring mawi em em mai, mana lei tur nise kan sorkar sum leh mimal sum thawhkhawm pawha lei zawh sen rual loh malsawmna in min vur a. Nuam kan ti lutuk nge ni, chung kan rohlu neih ṭhat zawng zawng pawh chu an hlutna chhut duh leh chhut nachang hria erawh tlem te chauh an ni. Ka thei ta ber emaw tiin kan rohlute dimdawina awm miah loin kan duh lam lamah sum deh nan leh ren lo baksaka hman atan kan ti riral a. Heng tuna kan neih ṭhat te hian mual an liam duak ang a, tun anga ṭhaa indin leh tur chuan kum 50 chuang fe chu hun a duh leh ngei ang. Hetiang renga kan kal zel chuan kan hma lawkah hian kan vela thilnung awmve te hian an tuar ang a, kei nin kan tuar chhunzawm nghal bawk ang.
India rama ramngaw zir chiangtu lian ber Forest Survey of India (FSI) in kum khat dana an tih chhuah lehkhabu State of Forest Report-in a tarlan danin Mizoramah hian ramngaw khuh chin 1987 a 90.56% ni kha 2001 ah chuan nasa taka tlahniamin 82.98% chauh ramngaw kan nei ta.
Kum 2003 aṭang khan pung chho angin lang leh mahse, ramngaw ṭhen hran pathum te zir chian chuan ramngaw te hi a pung ni loin kiam lam pan an lo ni reng zawk mai. Ramngaw chhah ṭha (dense) tak tak, a bikin thinghmun te hi pung angin lang mahse, thing leh mau inpawlhna hmun (medium) a kiam telh telh a. Mau, rairuang leh changel (open) hmun te erawh a kum telin an pung chho zel mai si a. Hei hian a tarlan chian em em chu kan ramngaw ṭha tak tak te hi kan hmalam hun rei lutuk loah hian changel leh rairuang hmunah an chang zo mai dawn niin alang.
Kan ramngaw neih te hi chapo pui a, uan nana hman hi a finthlak ber tawh lo a, duat leh enkawl a, venhim an ṭul takzet tawh zawk a ni.
Record aṭanga a lan dan chuan Mizoin ‘rampui chang ṭha’ kan tih ang chi hi kan ram hian zaa pakhat (1%) pawh kan nei tawh lo. Kum 2003 aṭanga 2015, kum 12 chhungin ramngaw ṭha (dense forest) hi zaa pakhat, hmun lia ṭhen leh (0.25%) bakin a ṭhang hman lo a ni! Hemi rual hian thing leh mau inpawlhna ramngaw (medium forest) phei chu nasa takin a kiam. Mau kan hmuh mang ngai lohna hmun khawchhak lamah pawh mau hmuh tur a awm ve ta nual mai. 2003 kum a kilometer 7404 bial (7404 km2) kan neih kha 2015 kumah chuan kilometer 5858 bial (5858 km2) bak kan nei tawh lo.
Mihring pung chho zelin chenna atan leh ei in lakna leh tharchhuah nan ram kan mamawh zau tial tial a, chu chu kan ramngaw ten an tuar ta a, kum tin maiin rambua kan siam zau tial tial mai a nih hi. 2003 kuma zaah 51.90 (51.90%) chiah mau, rairuang leh changel hmun (open forest) kan neih kha kum 12 hnuah meuh chuan zaah 60.49 (60.49%) ah a lo kai ta dawrh mai a. Hei hian nasa takin ramngaw kan ṭhiat tih a tilang.
Mi ṭhenkhat chuan ruahtui kan ngah a, hnim an ṭhang chak a, ramngaw a rem tak tak thei lo tiin an sawi ka hre ta zauh zauh mai. Heng ramngaw kan neih ṭhat leh
ṭhat loh teha zirchiangtute hi a nihna takah chuan khawvel thiamna leh awlsamna hmanraw ṭangkai tak mai ‘Remote Sensing leh GIS’ hmanga satellite thlalak en chunga an chhut chhuah a ni a. A hmun rawn tlawh a, endik tel mang miah loa an siam a ni. Heng khawl ṭangkai tak tak te hi hmantlak leh ṭha hle in lang mahse a hmun ngeia kal a, zirchianna a awm loh chuan zaa 50 (50%) bak hi rin loh tur tiin hetiang lam zirmi te chuan an sawi ve leh bawk. Chuvangin, ral khata an rawn hmuh mai aia nasa hian a tak takah chuan kan ramngaw te hi an chhe hle tawh ang tih hi rin thiam theih tak a ni.
Ramngaw hi mihring ten kan mamawh em em leh, kan nunna hnar an ni tih hi chu hrilh nawn hran kan ngai tawhin a lang lo. Mahse, duat a enkawl leh venhim kawngah erawh nasa taka ṭan lak kan ngai thung. Muang changin kan ti riral tial tial a, kan rin loh laiin kan hmang zo phut mai dawn a ni. Chu hun chu a lo thlen hunah chuan ‘chhemdam thli’ kan tih te hi mumang emaw kan ti tawh ang a, ‘ruahtui ṭhatna ram’ chu hmun khawro a lo chang tawh ang.
Mit hah chhawkdamtu ramngaw hring nghulh mai awm ṭhinna te chu an lo uk dum khek khuk tawh ang a, kan tlang tin mai hi a ro kawlh vel vul tawh bawk ang. Heng zawng zawng pumpelhna kawng awmchhun leh kan thlah kal leh zel turte tana ram nuam siam turin kan ramngaw te hian duat leh ngaihsak a, venhim an mamawh tak zet tawh a ni tih hriain sorkar, pawlho leh mimal ang pawha hmalak hi kan tih makmawh a ni tih i hre thar ṭheuh ang u.
Vanlaltanpuia