Police leh a hnathawh... (Mizoram Police Raising day 22nd January Pualin)
Police tih chuan kan hrethiam vek a. Police chu eng ang nge an nih, eng angin nge hna an thawh tih ngaihdan pawh kan nei ṭhup a. Police hna hautakna te, rilru leh taksa a nghawng dan erawh chu kan ngaihtuah lutuk ngai lo mai thei.
Police hian, Civilization an vawng him a, hmasawnna ṭhuanawp tur an veng a, kawng tam taka sawi chuan, kan rights te min vawn him saktu an ni. Police te hian puang lawk ta se, ni nga an nuar dawn tih, kan society leh kan nun buai dan tur hi ngaihtuah dan pawh kan thiam lo ang.
Police tih hi Greek ṭawng Polititeia tih aṭanga lo kal a ni a, chu chu sawrkar tihna mai a ni. A awmzia ber chu, Political theory lam aṭanga sawi zau dawn chuan, mipui kalkhawmin kan rights te sawrkar kutah kan hlan a, sawrkarin min enkawl a, huhoin kan lo nun theih phah ta a. Huho nun ṭha tak kan neih theihna tura kut leh ke chu police hi an ni. Chu chu, a thumal lo kalna ṭawng bul lam pawhin a kawh ber chu a ni mai.
Dan kengkawhtu emaw, muanna vawngtu ti emaw pawhin khawthlang ramah chuan an sawi ṭhin. USA-a ‘Legendary law enforcement Agency’ Texas Rangers leh US Marshals te pawh hi Police tho an ni.
India ramah hian hmasang aṭangin mumal takin police kalpui a ni a, Mahabarata leh Ramayana-ah pawh hmuih tur a awm a. Mughal ho khan Mumal takin an kalpui bawk a. British khan, Mughal system kha a tirah chuan an chhunzawmna-in, buaina neuh neuh a han awm chho zel a. Zalenna suala beihna hmalakna hrang hrang a han awm chho a. Chuvang chuan, 1861 khan Civil Police mumal taka kalpui a nih theihna turin, Police Act pawh siam a ni ta a. British hoin, Police an han din kha, India mite tana ṭhahnem an ngaih vang a ni lo; an rorelna tihbuai kha an duh lo a, mumal taka an rorelna kalpui theihna tur tawk khan police kha an din mai chauh a ni. Police chu, nunrawng leh hlauhawm tak, mipui nawlpuite hmelma anga ngaih tlatna kha a lo pian phah a, chu chuan kum za chuang fe India ram a luah a, hemi ngaihdan hi a reh ṭan chauh a ni.
India ram Police kalphung hi siamṭhat ṭul tihna pawh a lian chho hle a. National Police Commission te pawh din zak zak a ni. 22nd September, 2006 khan Supreme Court chuan Judgement pawimawh tak mai a ti chhuak a. ‘Prakash Singh vrs Union of India’ judgement-ah chuan central sawrkar leh state sawrkarin a zawm tur kaihhruaina chi hrang hrang pawimawh tak tak a ti chhuak. Beisei chu la pha lo mah se, Police siamṭhatna hna hi zawi zawiin a kal zel a. Kawng tam takin Police chungchanga mipui ngaihdan pawh hi a inthlak chho ve hret hret zel te pawh a tih theih awm e. Police hi misual mantu leh vawtu ang ngawr ngawra ngaihna hi a reh chho ṭan mek a ni.
Mizoram chu Police Act mumal tak kan nei a. Chutah chuan, Police hna leh a tihtur leh a mawhphurhna chiang taka tarlan a ni a. Chungte chu zawmin Police te hian, mi hriat lar zawng te, a lang lo lamah te nasa takin hna an thawk a ni.
1. Mihring nunna te, a zalenna te, a bungrua te, a zahawmna te humhim sak hi Police hna a ni a. A ti theitu kan nih loh chuan, tu bungrua mah kan tihchhiat sak thiang lo a, mi awm mai mai lai kan sawisa thiang lo a, pungkhawma tu te emaw kutthlak hluai pawh kan ti thei lo. Chutiang chuan thil ṭha a thlen hek lo. Dan a nihna anga kengkawh a, khawtlang nunphung pangngai taka a kal theihna atan Police chu a duty ṭhin. Kan duh zawng anga kan awm ngawt a thiang lo a, mi dangte zahthiam taka kan nun a ngai. Mi dangte nena him leh hlim taka kan nun theihna turin dan hi siam a ni ṭhin a, chutiang dan kenkawh chu Police hna a ni. Kan duh ang anga kan awmna tur min dal
ṭhin avangin Police hi kan hmelma emaw kan ti fo. Kan duh ang ang hian awm ta ila, society-in a tuar ang a, civilization hi a tlachhe thuai awm e.
2. Sualna thleng tur vengin police a duty a, thil tisualtute man leh chhuiin a hman hlel bawk. Misual hnuchhuina kawngah hian, Police hna ti ṭhuanawptu ni loin, a ṭanpuitu kan nih hram hram a pawimawh hle. Police hi misual hremtu a ni lo a, misualte erawh hrem loha an chhuah lohna atana hmanraw pui erawh a ni. Thubuai ngaihtuah a, hremtu erawh court a ni.
3. Harsatna tawkte puitu a ni a, accident emaw, thil dangah pawh a hmun thleng hmasaa tihtur ṭul ti hmasa bertu chu Police a ni. An tih a ngai a, an tih a ṭul bawk a ni.
4. Hmun pawimawh an veng a, hna pawimawh thawhna hmun an veng a. Thuneitu pawimawh an veng bawk a, ram leh khawtlang hmasawnna a ṭhuanawp lohna turin police chuan hna pawimawh tak an nei a nih chu.
5. Mahni inlumah lungmuang taka kan awm theihna tur te, kan hna te thlamuang taka kan thawhna turin a chung lama kan sawi tawh angin police chuan, hna pawimawh tak a nei a. Lirtheia kan kalna kawngah te harsatna tawk lo a, a tluang thei ang bera kan tum hmun kan thlenna tura motor che vel thunun te pawh Police hna a ni. Traffic Police te hi Aizawl khawpuiah hian ni khat duty lo chhin sela, Nilaini te angah te hian, kan buai chhe viau ang.
6. Mihring hi nihphung rengah dan bawhchhiatna lam awn ṭang ṭang, mahni duhna lam awn ngar ngara thil tih chak ṭhin kan ni. Chuti ang chu a lo rem lo a, chuti ang chuan awm ta ṭheuh ila, a tu amah hi pangngai takin kan khawsa rei thei lo ang. Kan khawsak ho theihna turin dan kan mamawh a, dan chu ṭha taka kan zawm a, ṭha taka kenkawh a nih theih nan Police te hi an awm a ni.
Sawi tur dang tam tak a la awm. Police hnathawh lam chu lo duhtawk ila, Mizoram Police chanchin hi a indin tirh lam tawitein han sawi ila.
Assam hnuaia kan awm lai khan, Mizoram pum hi Police district pakhat a ni ṭhin a. SP pakhat hnuaiah kan awm
ṭhin. 21st January 1972 khan Mizo District chu Union Territory a lo ni ta a, Assam state hnuaia Mizo District enkawltu Assam Police chu Mizoram Police tih a lo ni ta a. Inspector General of Police (I.G.P.) Mizoram hmasa ber chu I.J. Verma a ni. A kaihhruaina hnuaiah Police Reorganization Scheme chu 1973 khan buaipui a ni a. Hetiang hian kalpui a ni:-
1. District Police Headquarters thar chu Lunglei leh Saiha-ah hawn a ni.
2. Aizawl, Lunglei, Kolasib, Champhai, Mamit, Tlabung leh Lawngtlai-ah Police Sub-Division thar hawn a ni.
3. Police Station hmun 17-ah Vairengte, Mamit, Kawrthah, Marpara, Sialsuk, Serchhip, North Vanlaiphai, Saitual, Darlawn, Ngopa, Hnahthial, Bunghmun, Lawngtlai, Tuipang, Vaseitlang, Borapansury, Chawngte-ah te hawn thar a ni.
4. Mizoram C.I.D. Aizawl bakah District S.B. hawn thar a ni.
5. Mizoram Police Wireless Organisation din a ni.
6. Mizoram Fire Service Organisation din a ni.
7. First Battalion Mizoram Armed Police din a ni.
8. Anti-Corruption Cell din a ni.
Mizoram Police tichak turin thawktu thar an la a, ex-servicemen leh Home Guards aṭang thawktu tur an la bawk. The Sub-Inspectors lak tharte chu Dergoan, Assam-ah tirh an ni a. Assistant Sub-Inspectors te chu Agartala, Tripura-ah tirh an ni. Heng training te hi thla 9 chhunga zawh vek a ni.
Police Training Centre thar Lungverh-ah hawn a ni a, constable ho train na tura tih a ni. A tirah chuan National Highway a hnaih avangin Selesih bulah hian ruahman zet a ni a, an VC ten Vety Farm awmna tur atana an duh zawk avangin tih leh loh a ni. Sakawrtuichhun Village Council-in phal taka ram an pek chu en a ni a, Lungverh hmun chu thlan a ni ta a ni.
Mizoram Police han indin chhoh tirh lam chuan, Mizoram chu helnain a tuam chhah chuai mai a. Mizoram Police thapui pawh hel beihna (Counter Insurgency Operation) atana hman a ni bawk. Hei hi Assam hnuai aṭanga chhuak a, Mizoram Police lo din ṭan dan a ni a. January ni 22 hi Mizoram Police dinṭanna ni atana lawm zui a ni ta bawk.
Police te hi, kan nihna anga zahawm taka kan nih chhuah a, zalen tak leh him leh hlim taka kan awm theihna tura thawktu an ni. Tihsual changte an nei ve ṭhin ang. Police hnathawh tiṭhuanawptu leh sawichhetu ni mai loin, a finchhuahtu ni ila, kan puih theihna laia puitu ni bawk ila. Danah pawh Police hnathawh tichak zawnga kan puih ve na tur pawh mumal takin a inziak ve bawk.
An tlinna leh tlinlohna te kan hmuh a, kan sawisel ṭhin rual hian, an hnathawhte hriatpui a, tichaktu nih hi kan khawtlang tana ṭha leh ṭul tak a ni.
F. Vanlalrochana