Written by
Zoramenga

ZOFATE ZIN KAWNG

Zofate hi kan hnam chhuitute chhui dan hi a inanglo hle a, Pu Issak Zoliana ziakah chuan Iraq ram vel khu kan lo awm hmasakna niin a sawi a. Chu chu Thlanrawkpa hunlai vel niin a sawi. Mizote hian inchherchhuan dan hming kan lo nei vek a, chungte chu Murakeka chhuan, Tuanlehmanga chhuan, Khuareia chhuan, Hmakhawsanga chhuan leh Thlanrawkpa chhuan te an ni. Heng chhuan hunlai hian khawi hmunahte nge kan awm hriat a har tawh hle.

Col. V. Lunghnema sawi dan chuan BC 5000 vel lai khan China ram Yanan Province-ah Lungleng, Lungtian, Thakthing khuaah te khian kan lo cheng tawh niin a sawi. Chutihlai vel chuan China ramah Zo-Lalram a to ding tawh a, Pu R.Thangmawia chuan BC 221 ah China Lal sual tak Shiuang Tee chuan zofate Lalna chu chhuhsakin, chu Lal rorelna hnuaiah chuan awm duh lovin Burma ram lamah an rawn tawlh thla ta a ni a ti. Burma an lo luh hun hi hriat ni lo mah se, Khampatah hian AD 1000 ah an lut niin hriat a ni. Kum 800 lai Burma ramah hian lo chengin tuna zoram an lo luh hun hi Pu Thangfala chuan AD 1565 niin a sawi.

Tichuan Zoram lolut hmasate hi Meitei leh Thando an ni. British leh Japan indopui 2-na zawh 1945 khan India, Burma, Pakistan ramri ṭhen a nih khan zoram hi rin luh tel lohin independent-in kan lo awm a. AD 1761 khan British East India Company-in Chitagong an rawn awp a. AD 1771 khan Mizo Lalte'n Chandraguna thlengin Mizoramah an puang ve thung a ni. British sorkarin a ziah danin, "The Lushai have Boundary noticed Chandraguna" tiin a thuin tarlan a ni.

Chu ramri chu Arakan tawp huamin Chandraguna paltlangin, Zampuitlang huamin, Dolai phaiah ṭan pheiin, khawbawn ngaw kawmah a inbang liam a ni. Hei hi a Map nen ṭha takin Aizawl DC Record Branch-ah hmuh theihin kawl ṭhat a ni. He an ramri rin lai hian Zoramah Kristian tih te, Bible tih te hi hman a la ni lo. Mahse khatih hunlai a kan ram chin kha kan Lalte leh pasalṭhate khan an lo hauh tlat a, khang kan Lal leh pasalṭha ten an hauh chin kha Chin Lushai Conference vawi 1-na, Kolkatta-a kum 1892 January ni 29 ah khan British sorkarin ziaka an to dah ang khan kum 1966 March ni 1-ah MNF-in Mizoram Independent an lo puang ta a. Chuvangin, Mizoram chu rambuaia puan a lo ni ta a ni.

Hemi avang hian Mizoram chu tuarna tinreng - In hal, inthah leh pawngsual rapthlak tak tak kan tuar a nih kha. Khang tuarna zozai kha a thlawnin kan liamtir mai dawn em ni? Kum 1986-ah inremna siam a lo ni leh ta a, remna siam chhan chu Hnam sipaite tlawm duh loh vang a ni. Tlawmna hmunah remna siam tur a awm ngai lo, Zoram chhannaa nun chantu hnam pasalṭha martar zawng zawngte kha ṭhangtharte hian chawimawina sang ber i hlan ang u. Kan ram lo hum tlattu lehkhathiam si lote kha an va ropui tak em.

Tichuan, April ni 25, 1952 khan Lushai Hills District-ah awmin 1954-ah Mizo District-ah hlankai a ni. Jan ni 21, 1972 khan Union Territory-ah hlankai a ni leh a, Feb ni 20, 1987 khan State puitlingah hlankai kan lo ni leh ta a ni. Chutichuan District Council-ah kum 20, UT-ah kum 15 leh State-ah kum 30 zet kan lo awm chho leh ta a ni.

Tunah hian kan ram hi enge kan dinhmun ni ta le? India rama state lehkhathiam tamna pawl kan ni. Mahse Lushai Hills District kan nih aṭanga vawiin thleng, he kum 65 zet chhung hian kan ram hruaituten kan ram an enkawl dan hi a va lungawithlak loh tak em. Ram min petu Pathian hian engtin ngai ang maw. Tuna kan ram hruaitute hi Kristian ṭha ber te, Upa rinawm ber tura ngaih te an nih si hi mawle. Tuna kan ram hruaitute hi an ram enkawl danah hian a siamtu Pathian an do ni berin ka hria, Pathianin ram a din hian a ram luahtu, ram roreltute kutah a dah a. Chuvangin, ram hmasawnna leh changkanna chu roreltute mawhphurhna a ni. Chutih a hnekin mipuite chu sumdawn nan min hmang a nih ber mai hi. Kan ram enkawl tur hian Kristian sakhaw bia ai chuan Bhudist sakhaw bia pawh an ṭha zawk dawnin ka ring rum rum mai.

Tuna kan zoram hi India rama lehkhathiam tamna a lo nih tak hnu hian ram chhan nan lehkhathiam hi a ṭangkai lo em ni ang le. Kristianna hi dawih zep nan kan hmang zo ta em ni, hmangaih taka kan Lal leh Pasalṭhaten nun chan khawpa an lo humhalh chin hi Dan hremi tu tihah nge kan dah le? Kan Lal leh pasalṭhate khan dan lova lo lut, British ni tla seng loa roreltute kha tiat leh tiatin, tlawm vang ni lovin AD 1890 June ni 13-ah inremna saui an tan pui a. Kum 1894 aṭangin Missionary an lo chhuak nghal a, sakhuana nena min rawn beih tak hnu chuan Mizo nih leh a hnam dan zawng zawngte chu kan lo hmusit ta a. Tunah phei chuan kan hming sak dan te pawh hi sap hming tel lo chuan kan sa thei ta meuh lo chu a nih tak hi.

Ram leh hnam humhalh kum puana neitu YMA pawh hian kan motto Pa 2-na "Kristian nundan ṭha ngaihsan" tih hi "Mizo nundan chawisan" tia thlak a hun viau lo maw? Mahni hnam tihdan kan hmuhsit chuan tu hnam chawimawi nge kan phut le? Kan hnam dan rinawmna te, taimakna te, tlawmngaihnate leh dikna chhuan­awm takte chu at vang, mawl vang a lo ni zo ta, ava pawi em.

Awle, keini zofate hian kan Zoram hi min siamtu laka kan rochan ropui ber pakhat chu a ni. Ram hmasawnna chu ram min petu Pathian laka kan mawhphurhna pawimawh tak a ni. He mawhphurhna aṭang hian tumah kan bang thei lo, chuvangin kan ram hruaitu tur kan thlannaah te hian a hlawhtlinna leh hlawhchhamna a innghat lian hle a, i fimkhur ang u. Khelh fuh tuma mahni ṭha tih zawng pawh thlang thei tawh lo ka nih chuan ka ram leh ka hnam hmelma chu keimah ngei ka lo ni tih Zoram mipuite hian i hre mawlh ang u. Kan let za aia tam UP leh State dangte'n term khat chhungin ram changkang takah an insiam thei a, chung hruaitutre chu Hindu sakhaw biate an ni.

Keini kan ram hruaitu Kris­tiante hian zofa hnam tlem te hi tihhmasawn an hlau ta em ni aw? Khawiah nge kawngpui siamna tur budget a sum zozaite kha? Lungtat par huna hman atan an dah ṭha em ni? Kan khawpui kawng lah chu damlo in phurh hlum hlauhawm khawpin a tawt reng mai si a, MNF Founder President Pu Laldenga kha chuan Bawngkawn aṭanga Kulikawn inkar leihlawn kan dawh chhuak ang a, Aizawl hi Ring Road-in kan vet chhuak ang a ti kha a ni a. A tum ang khan lo ti hman se chuan taxi intlanchhawkte hi a ngai lo tur.

Hunawl hi a va han uihawm tak em, hmaitu ṭha neih loh chu sum kan va chan tam tak em. Thiltithei lo a inngaiin thil an ti thei ngai lo a tih te kha a va dik ṭhin em. Tuna a thachhangdawltu MNF te lah hian Mizo Nationalism hi an thihsan ta em ni chu aw tih turin economy-ah an ni tla der mai si a. Hawh u, i harh ang u, kan ram kan hnam a ral zawh hma hian zofate hi chhan tlak kan la awm e.

Zoramenga