Mau kan sawngbawl dan leh mau chi kan sawngbawl dan? A ṭha ber nia kan hriat kan thlak ngun lutuk em?
Tunlai hian kan Chief Minister zahawm tak hian mau hi a vei ber nia a lan avang nge ni media hrang hrangah kan chhiar tam hle ta mai a, hre tak tak pawh an awm. Hei vang hian ka han chhuichiang ve a, University, Forest, Scientist, lehkhabu hrang hrangte ka rawn kual a, an sawi aṭanga ka hmuh dan ka lo thailang ve teh ang.
Mizoram hi Mau/Rua ah kan hausa a, Mau han tih hi chuan Mautak hi a ni deuh mai a, a dang hi chu Rua kan tih ang hi an ni deuh vek. Chutihlaiin, Mautak hi kan mau neih zawng zawng aṭanga chhutin 80% vel zet a ni, kan hmang uar hle a, Insakna, Thlam, Pal, Mautuai, Meihawl, engkimah kan hmang a ni deuh ber a, Furniture ah chuan a tlak vak lo thung.
Rua ah hian kan hausa em em a, 1) Phulrua (Dendrocalamus Hamiltonii) 2) Rawnal (Dendrocalamus Longispathus) 3) Rawthing (Dendrocalamus Tulda) 4) Rawmi (Dendrocalamus Sikkimensis) 5) Ankuang, (Dendrocalamus Nutans) 6) Rawthla (Schizostachyum Dullooa) 7) Phunkirua (Thrysostachys Oliveri) etc te hi tualṭo ṭha leh larzual an ni. Chu bakah Dendrocalamus Latiflorus, Bambusa balcooa, D. Asper (ASPER), D. Giganteus (MAU lian), B. Bambos ( Rawhling nei) te hi phai lam aṭanga lak luh an awm bawk. An ṭhat dan hi a in ang tlangpui a, a hmanna erawh tlem tlemin a hrang deuh.
MNF term hmasa khan Mau chin uar a ni a, kha ta Mau phun ber chu phai lam aṭanga chah chhuah Bambusa Balcooa leh Bambusa Bambos te an ni. B. Bambos (Pu Zoramthanga Mau an tih mai) hi a lian in a chhah a, a sei em em bawk, mahse, tlangramah chuan a chi loh, a hlingin tur a neih mai bakah a sah a harsa lutuk a, a hung (CLUMP) hi Sai pawn an pal tlang thei lo tih ngam khawp a ni. Heng T.C Seedlings te hi Dr. Barathi, Growmore Biotech Supply vek tho a ni.
Kan tualto Mau/ Rua te hi India hmarchakah a awm ve deuh vek tho a, chu bakah, West Bengal, Nepal, Bhutan, Myanmar, Bangladesh pawh an hausa khat ve viau. Chutihlaiin, kan buaipui em em Dendrocalamus Latiflorus leh Dendrocalamus Brandisii (Burma Bamboo) te hi chu Manipur, Andamans, Nagaland, Myanmar, China etc ah an awm ve thung.
Mau/ Rua hi sah rem aiin sah pun a awl zawk an ti hial a, Lo huan hmunah kan sat tlu vek a, kan hal a, chutichung chuan a rawn chawr chhuak leh ṭeuh zel hi kan vannei a, a tuai kan khawrh nghek nghek a, an rem chuang bawk lo. Hei vang hian a ni ang hmun tinah kan nei a, khawchhak lam tlangsangah (entirnan Champhai area) erawh Phulrua leh Phunkirua deuh chauh an ṭha.
Kan vanneihna pakhat leh chu an tam (flowering) deuh reng hi a ni. Flowering hi chi hnih a awm a, pakhat chu ram pum huap a ni–entirnan, Mau tam, Thing tam etc hi kum 30-45 inkarah a thleng ziah a, chu chu gregarious flowering an ti. A dang leh chu sporadic flowering an ti a, tah chuan kum tin deuhthawin a bik te te, entirnan, khaw khatah pawh khawilai ram/mual bikah te chauh a par ṭhin. Mau/Rua hian dam chin an nei tlangpui a, chumi a lo thlen chuan an par a, an rah ṭeuh a, a kung kha a lo thi ṭhin a ni. Heng a chi, leia tlate hi an lo tiak leh a, kum 2-3 ah chuan Mau/Rua hmun pangaiah a lo chang leh mai ṭhin. Hei vang hian an rem thei tak tak lo.
Tun kum 10 kal ta chhung mai pawh hian Zoramah hmun hrang hrangah Mau/Rua par hi kan hmu hnem hle, Rawnal, Rawthing, Phulrua, Rawthla, Ankuang, Rawmi, Rawpui etc. te an tam a, kuminah pawh kan hmu, nikumah pawh, nakkumah pawh kan hmu leh ang, mahse, a parna khua/ hmun ngaiah ni lovin khua/ hmun dangah a ni tawh ang.
Forest Officer pakhat chuan, “Hetianga mau par kan hmuh reng reng hi chuan Mau/Rua ṭha chi a nih chuan a chi (seeds) kan la a, kan kui a, Nursery ah kan dah ṭeuh ṭhin,” a ti a, chu'ng an lak ṭhenkhat chu Rawnal, Phulrua, Rawthing, Rawmi, Ankuang a nih thu a sawi bawk. Ka zawhna dang a chhannaah chuan, “Rawmi (D. Sikkimensis) hi a ṭangkaina leh hlutna a tam lo a, ṭhat duhna leh duh lohna nei a ni bawk a, chuvangin Plantation-ah kan phun tam lo, kan phun chhunte pawh an performance a ṭha lo,” a ti.
Lehkhabu hrang hrang, a bikin, H.B Naithani, Bamboo Expert ziak te, FRI Journal, Dehra doon leh a dang ka chhiar aṭangin Rawmi hi an hmanna ber ṭhin chu hmanlaia Tui an chawina tuithawlah a ni a, a tuai, paper, hrui, dap atan an hmang bawk a, amah hi a chhah ṭhat viau rualin a duap deuh a, chuvangin a hmanna hi a tam lo hle a ni. Hetiang avang pawh hi a ni mai thei, Forest Nursery aṭang pawh hian Mau chingtute'n an la duh vak ṭhin lo.
Mau/Rua tipung tur hian mithiamte chuan kawng hrang hrang an hmang a, mau tih pun nan chuan a chi (seeds) lak mai hi a awlsamin a tlawm ber a, chumi a theih loh chuan Tissue Culture in a tihtheih a, chu erawh a harsain a to thung. Tin, a cháng leh a peng (branch) aṭang pawhin a siam theih tho bawk. A khawi pawh ni se, seedlings hi phun dawn chuan kum 2 tal tling ngei ngei se, a hlawhtling duh a, an ṭhang chak bawk. Chu aia la ṭha lehzual chu seedling kum 3-4 vela upa kha a zung (rhizome) kar chhuak ila, a mau kha 1 feet velah tan chhum ila, hei tluka ṭha chu a awm lo.
Tin, Mau Scientist pakhat ka kawmin a sawi dan chuan, "Mau/Rua seedlings hi thingṭiak ang lo takin April ruah tla hmasa berah phun ila, a zung kha a thi chuanglo a, May-June thla chuan a lo tuai a, an ṭhang chak bik a ni. June-July thlaah i phun chuan a nung ṭha hluah ang a, kum lehah a tuai ṭan ve chauh ang, April thlaa i phun nen chuan kum khatin an inthlau tihna ang a lo ni tiin a sawi a ni.
A sawi zel danin Mau seedling (tiak) kha a ṭhang ve vak lo a, mau tinung ṭhatu leh Leiṭha chawmtu a ni mai a, a tuai kha a pawimawh ber chu a ni a, kum tinin a lo tuai thar kha a lian telh telh ang a, a ṭantirha seedling kha chu a ral ringawt ang," a ti a ni.
Tissue culture hi mau tihpun nan a tha zawka ngaih a ni a, mau taksa (tissue) an laknaa a nihna zawng zawng–chhe lai/ṭha lai, a chhawm tel vek. Chutiang a nih avang chuan Tissue Culture an lakna tur Mau hi kawng engkima ṭha bik an thlang ṭhin. Chutihrualin, a siam a hautakin a to hle a, hardening leh phawt a ngai a, a ṭhan danah ṭhat bikna pakhatmah a awm chuang si lo a, chuvang chuan seedlings a awm phawt chuan duhdan zawk a ni. Seedling hi a chi lak, a kui, polypot a thun leh enkawl thleng hian pakhat hi Rs 20 aiin a ṭo thei lo, chutihrualin TC seedlings chu ṭo tak a ni.
Tissue an lakna Mau (Mother plant) kha lo upa ta viau se, kum 2/1 lekah a par (thih) hun a lo thleng thei thung a ni. An sawi dan chuan nikum mai a D. Latiflorus tissue culture plant sorkarin a lei kha a mother plant chu Mizoram aṭanga Dr. Barathi, Growmore Biotech in a lak a, a tihpun leh tak nia sawi a awm an ti.
Mizoramah FRCBR (Forest Research Centre for Bamboo and Rattan) Bethlehem Aizawla mi hi FRI, Dehra Dun hnuaia peng khat pawimawh tak, India ramah chuan Aizawlah chauh bun a ni a, MNF Term hmasa khan Dr. R Lalthangliana, Forest Minister a nih laia Union Minister rawn hawn a ni. Kan tualchhung ngeia kan neih, tuna MNF sorkara cabinet minister ni pha ngatin an term hmasaa a lo din a ni a, hman ṭangkai em em awm tak si, mau, thei, thlai Tissue culture siam ve thei reng ni chung siin tun sorkar hian a thlawhkhum vek thung! A hriate'n an sawi danin tissue culture seedlings pawh tlawm zawkin an siam thei a ni awm e.
Mau leh Ruate hi ram danga mi kan mamawh lo, ram dangin kan tualṭo Maute hi an rawn mamawh zawk. Entirnan, 2009 vel khan EUROFLAX Company, Mumbai leh China company pakhat chuan collaboration siamin, Mizoram Mau te hi paper pulp siam nan an rawn endik a, Chinese official pathum pawh an lo tel ve. China ah Test engkim an tih hnua an hmuh chhuah chu Rawthing leh Rawnal hi China Mau zawng zawng aiin Paper pulp atan a ṭha zawk daih tiin Mizoram sorkar nen inremsiamna thuthlung an ziak. Chumi ang chuan, Tlabungah 60 acres ram sorkarin a pe ta a, anni'n a hmun cheibawl, khawl bun, mipui aṭanga Mau supply tir, plantation siam belh, technical, office staff leh casual labour local mi ngei, tam tak an lak tur thu te, State in sum leh pai a senso ve miah loh tur thute a chuang a ni. Hetah hian Paper pulp an siam ang a, chu pulp chu Lawngin Chittangong- Mumbaiah an phur thla ang. Vanduaithlak takin an Company collaboration hi an intithiam lo ta hlauh a, MoU sign tawh pawh hi an rawn tihlawhtling thei ta lo a ni. He thil hi VENUS BAMBOO INDUSTRIES, sorkarin sum tam tak a khawhralna nen chuan a dang daih a nih chu!
Hetiang tho hian Company dang pawhin interest an rawn nei a, mahse, engmah tunah hian sorkarin a bawhzui loh avang leh chu aia sum tam tak senga plantation kan buaipui ta luih luih zawk hian heng kan chanvo turte hi a tibo ta hmak mai a ni.
Tunah hi chuan Mau awmsa hi a tam lutuk a, chuvangin Mau Industry chi hrang hrang–Handicraft, Furniture, Mat Ply, Bamboo Slab, Mat making, Bamboo charcoal & Vinegar, Bamboo Shoot, etc, mi tam tak eizawnna hnar ni mek leh hlawhtling thei tih proof tawh, market awmsa ho chawikanna leh dawmsanna kawngah kan sum neih hi hmang ila, employment leh income a sang hle ang. Mi retheite chawikanna ṭha tak tur a ni.
D. Latiflorus & D. Brandisii te pawh hi Rua chhia chu a ni hauh lo, mahse, an tlukpui tho, Zoram Rua, tualṭo, khawi hmunah pawh awm thei, a ṭha thei tih chian sa aia thlanna chhan tur reng an awm lo. Latiflorus & Brandisii te hi kum 10 hnuah a ṭhat lohna emaw eng hri emaw a ken tel hmuchhuak leh si ila, kan Mau neih sa a tichhe vek ang a, khua a tlai tawh dawn bawk si. Rawthla hi sawi hmaih loh chi, a cháng hi a khát a, a pan bawk avangin Lehkhachaih siam nan khawvel pumah an duh em em reng a ni. World Kite flying Competition hi India hmunpui deuh deuhah pawh buatsaih a ni deuh reng a, henga hman atan hian kan Rawthla hi a hralh ṭeuh theih bawk.
Hmunpui khua Model village ah thlan a nite hi a dik lo hle a, 2010 Bamboo Day denchhena Mau/Rua hmun nei ṭha intihsiakah pakhatna an ni thei a, an chhuanawm hle a, chutihrualin kalkawng laih chawp ngai a ni a, tin, kan la hriatchian loh Rua inchintirte hi a fuh lo hulhual bawk a ni.
Mau/Rua tihpun dan tha kan sawi takte khi Hmunpui plantation siam nan hian zawm a ni lo a, seedlings pohte reuh te te, hardening pawh rei lo te chauh tih a nih avangin a hlawhtlin a rinawm loh hle. Sum tam tak sen hnuah a hlawhchham avanga chhuanlam fahrah te te siam a ngai leh ang tih a hlauhawm khawp mai. Kum kal ta plantation an siamte kha Video hmangin Cable Network hian han la se, mipui en theihin han chhuah chiah se la chuan kan sawi takte dikzia hi mipuiin an hmu chiang khawp ang le
Mau/Rua plantation siam hi a ṭha lo kan ti ngawr ngawr lo, amaherawhchu, kum hnih hma lam aṭangin planning fel tak siam sain, mipui hnenah pawh an chin turte puangzar hmasa se, tichuan seedling pawh Farmers hote'n an lo nei sa ang a, Tender koh hunah pawh tuna rate chanve pawhin chhang tur an tam thei ang. Tin, Aizawla Bamboo Reseach hi Tissue culture seedling siam nan hmang ṭangkai zawk ila, man awm mang lovin an siam ṭeuh thei ang.
A thu phungin, D. Brandisii, D. Latiflorus kan sawi mawi hluah a, kum khat lek hnuah Rawmi kan sawi mawi leh chiamte hi a zahthlak, kan rilru put hmang le lo lutuk lantirna mai a ni. Nge a chi supply lamah kan rilru kan lo dah hmasa zawk?
Vanlalnghaka Tlau