Written by
Dr. Lalbiak kima

COVID 19 PUITLING NATNA

Covid 19 hripui hian kum khat leh a chanve chuang min chenchilh ta a. He natna hi puitling natna a ni ber a. Naupang za zela 60 (60%) chuang hrikaite hi anmahni chenna in puitling aṭanga kâi an ni. Naupang leh naupang hian hri chu an inkai chhawng thei na meuh mai, mahse khawvel hmun tam berah hian an chenpui puitlingte aṭanga kai an ni. Puitling natna a bik takin kum upa leh natna benvawn neite hi a khawih nat zual bik chu an ni. Hemi a nih vang hian vên ngai ber chu kum upa leh natna benvawn neite an ni.

Naupang hrikai 95% hi chuan eng damdawi mah an mamawh lo, hritlang khawsik te an nei ve thei a, an dam leh mai. Nachhawkna leh hritlang damdawi bak an mamawh lo. Naupang hrisel lo leh pian fuh lo deuh 5% vel hian he natna hi an vei ve thei a, damdawi ina enkawl ngai an awm ve ṭhin. Chung zinga na zual, Pediatric ICU luh ngai chu 1% vel an ni ve awm e. Nunna chan pawh an awm ve ṭhin. Ministry of Health & Family Welfare, Govt. of India-in June 2021 thla a zirchianna a tihchhuahah chuan nikum 2020 (First wave) leh kumin June 2021 thleng (2nd Wave) zirchianna an tihchhuahah pawh naupang kum 0-10 hri kai hi 3.1% vel. Kum 11-18 hi 8.7 % an ni. Kum 20 chin hnuai lam zawng hrikai hi 12% an tling lo ve ve a ni. First wave leh Second wave-ah hrikai za zela chhutin danglamna a awm lem lo.

He zirchiannaah hian kum 20 hnuai lam zawng naupang lamah an la telh nghe nghe a ni. Mi tam takin he hripui hi naupangin inkai darh chum chum tura an rin kha a lo ni lem lo. Naupang punkhawmna aṭanga hri hi darh a, Covid 3rd wave thlen tir thei maia an rin kha a dik lem lo ang. Puitling hri kai an tam loh chuan naupang hri kai an tam thei lo. Nu leh pate theih tawpa fimkhur mai tur a ni.

Hripui eng vanga pung zel nge?
1) Covid 19 hri hi mithiamten an zirchianna aṭang chuan a hri kai Positive te nen inkawm ho/ khawsak ho aṭanga kai (direct contact) vek a ni. Hrikai tur hian minute 15 tal awmho a ngai a ni. Nikum lama an rindan thawmhnaw leh thildang (surface transmission) hi awm lo anga hriat a ni. Pawisa (note) khawih aṭanga kâi phei hi chu report a la awm lo. A pawimawh ber chu a khawihna kut silfai/ santise zel tur a ni. Natna hrik hi mihring taksaah a luh loh chuan ni rei tak a dam thei lo. Mizoram Medical Operational Team-in tunhnaia veng 14 a hrikai te an zirchiannaah pawh hei hi an hmuhchhuah ve tho a ni. A positive te nen minute 15 tal chaw ei ho/ inkawm an ni deuh vek zel. Hmai tuamna vuah ṭha leh inhlat taka awm (social distancing) ngai pawimawhho zingah kai an awm lo. Pawn lama kai ni lovin chenhonaa inkai darh deuh vek an ni. Hei hi Zoram Medical College mithiamten an zirchianna ni 13.7.2021 a an preliminary report pawhin an hmuh dan tho a ni.

Containment Zone chhunga mi hrikai hmun thuma ṭhena hmun hnih vel hi chu inchhawng a chung leh hnuaia a khawsa, inkal pawh awl tak an ni hlawm. Fimkhur taka a double facemask vuah leh kut tifai ṭha zingah kai an awmin a lang lo. Mahni chenna in, ṭhenawm hnai leh vengte nen kan chenhonaah hmaituam, kut tihfai leh inkârhlat (Covid Apppropiate Behaviour) kan vawn ṭhat loh chuan hrikai hi an pung zel thei tih a chiang khawp mai.

2) Tun ṭum hripui thawhhnihna (second wave) ah hian natna insiam danglam (variant strain) hrang hrang a leng tel ngei a rin a ni a. Kan hriat lar Delta variant chi hrang hrang hi chu nikum lama mi aiin a lêt thum let li te a kai awl zawk an ni.

3) Kan sawi fo angin, lockdown hi hridanna emaw umbona emaw a ni hran lo. Hri vawi leh khata pung hluai tur lo tihkhawtlaina (brake) ang deuh chauh a ni. Mizoram chu India rama Lockdown ti hmasa 20th April 2021 aṭanga lo ṭan tawh kan ni a. India ram Lockdown rei ber leh strict ber kan ni ngei ang. Kan ṭhenawm state Assam, Nagaland etc te chu kar hnih te an han Lockdown ve a, an thlah dul leh mai ṭhin. Hei vang hian an pung chak a, keini ai vantlang inkaidarh (community spread) pawh an nei hma.

Nagaland pawh an vanglai chuan ni khata mi sangkhat kai te an awm ve kha. Hei vang hian an vawrtawp (peak) an thleng hma a ni. Tunah hian India ram state dang pawh an hniam ta duai duai niin a lang. Kei ni chu kan Lockdown hian vawi lehkhata pung hluai lovin kan pung chho a. Kan lo tihkhaw muan vangin kan damdawi in ZMC-in a enkawl zawh loh kan nei lem lo. State tam tak buaina oxygen hip tur nei lo khawpin kan buai ve ta rih lo a ni. State dang an buai lai khan kan buai ve lem lo. Lockdown kan ṭangkai pui khawpin a lang.Tunah hrikai kan han sang zawn ve tak vanga buai vak tur a ni lem lo. State dang, keini anga sawrkar țanpuitu tur tlawmngai pawl NGO leh Kohhran ṭangrual nei lo pawhin an lo paltlang vek tawh hnu a ni.

Tunah an hniam ve duai duai tho. Keini phei chu nakin lawkah heng state dangte ai hian kan la tlahniam ṭha zawk thuai ang. Tuna lo mangan viauna tur a ni lo e, ringtu kan ni e. Keini Mizote anga hripui dona kawnga ṭangrual hi India ramah an awm chuang lo ang.Kan pun tlai chhan chu hripui lo lut thut tur Lockdown a kan lo dan khawtkai vang a ni. Tuna kan kaldan aia ṭha hi community spread a awm tawh chuan a awm chuang lo. A tharin hei aia strict a Lockdown kalpui ta ila, hripui liam tur kan pawt ding rei deuh mai nihna lai a awm thei ang.

Kan tih tur
1) Tunah chuan Total Lockdown lam aiin hrikai zualna lai zim te tein Micro Containment Zone siamin hneh takin vil ila. Hemi chhunga mite chu Serial Testing ninga dan lek lekah neiin, a hrikai chu 3C/4C ah dah zel ila. Rei loteah kan fihlim thei mai ang. Containment Zone lian tak siam chu ven hneh a har.

Tunah pawh kan kai tam chhoh rengna hi Containment Zone lian deuh kan vil zawh loh te hi niin a lang. Municipal Area pumpui Lockdown hian kan veng zo tak tak chuang lo. Veng hmawr deuh tam takah awmzia a nei phak tak tak lo. Kan khung khawm pung mai thei bawk a ni.

2) Containment Zone chhunga mi zawng zawng chu englai pawha Facemask vuah tura tih nise. Chaw pawh hi a huhova kil loin a mal te te (buffet) a ei ni thei se. Chaw kil ho hian hrikai theihna hun a siam.

3) Covid sample testing hi a tam thei ang bera kalpui nise.

3) FaceMask hi pawna chhuah dawn chauh pawh ni lovin mahni in chhungah pawh vuah tam kan zir a ngai. Tun hri len vanglai phei chuan kum upa leh natna benvawn nei tan chuan Facemask vuah reng hi a him ber.

4) Tun aia khauh hian Covid Appropriate Behavior hi khawpuiah kenkawh nise.Thingtlang Covid case pakhat chauh awmnaah pawh Facemask vuah ṭangkaizia nasa taka inzirtir nise.

Vaccination

Mizoramah chuan vaccination hi kan la ṭha khawp mai. Tuna Covid Vaccine, Covishield kan lâk hian Covid Variant Strain hrang hrang pawh hi veng ṭha tawka ngaih a la ni. Mihring nuai riat chuangin vaccine kan lak thlen hun chuan hripui hi la lêng mahse hritlang satliah anga kan palzam hun a thleng thuai turah i beisei ang u.

Dr. Lalbiak kima