VACCINE HMANGA RAM INCHUHNA VACCINE DIPLOMACY
Tûnhma, khawvêla mihring an la tlem lai kha chuan ram lâk tumin mi huaisen leh ral hrâtte kha an ram chhuak a. Spanish-ho te, Portuguese te leh English-te kha khawvêla ram changkâng leh fing hmasa an nih avangin ram hrang hrang an fang a, an awp nasa hlê tih history kan chhiar chuan kan hre thei ang.
Covid-19 hripui hmuhchhuah a ni a, khawvêl hi hlauhna thlarauvin a tuam hlup hlup a. Tûnhma zawnga hritlang kan tih, damdawi tak tak awm lova sawi thin kha a anpui, a phir pui ni mai awm tak - Novel-Coronavirus tiin - hri danna te chu hmanhmawhthlâk taka siam chhuah a ni ta a. He hri danna - vaccine hmanga ram lâk inchuhna boruak nasatzia hi keini India ram hmarchhak kila awmte tan chuan hriat loh ve theih tak a ni.
Tûnah hian China chuan khawvêl ram hrang hrangah vaccine dose maktaduai 252 lai a pe chhuak tawh bîk a ni. Hêng zinga a tam zâwk hi Latin America ram hrang hrangah a pêk avangin hêng ramte tan hian China chu lawmthu hrilh loh theih a ni lo.
Vaccine hmanga ram lâk tumna kawngah hian Europe, USA, China, Russia leh India te hi tun dinhmuna intlansiak mek te tiin an sawi theih awm e. Vaccine pêk chhuah tur nei ramten vaccine an pêk chhuah zawng zawng zing zaa 42 zet hi China ramin a pêk chhuah a ni mek a, fal takin China-in hma a hruai a nih chu!
China hi vaccine pêk chhuah kawngah tluk rual a ni lo. Ram tam zâwk hi chuan anmahni ram ṭheuha mipuiten an taksaa hripui dotu tihchak chu an thupui a nih laiin, China hi chuan vaccine hi a thawn chhuak zur zur reng mai a. USA meuh pawhin vaccine an neih zaa pakhat chauh an thawn chhuak thei a, hei hi Canada leh Mexico pawhin an inchan meuh lo a ni. Kumin kum tawp hian vaccine dose maktaduai 100 thawn chhuah a tum ve chauh a ni.
Heti zât hi thawn chhuak pawh ni se, China ram thawn chhuah tawh zâtve pawh a la thawn chhuak dawn lo tihna a ni. China-in Latin America lama vaccine hmanga ram a lâkna hi hmuh hmaih rual a ni lo va, chutih lai chuan tûnhma zawnga hêng ramtea US-in thu a neihna chu a tlahniam tial tial thung a ni.
USA hian Latin America ramte hi a thunun viau ṭhin a. An ram ṭhenawm ram rethei tê tê, a bîkin Communist ramte chu US hian tihretheih a, Communist ram tihchhiat a, mipui rorelna ram a din theih nan ei leh bar kawngah a hrêk fo va; an ram ṭhenawma sorkarna inthlâkah pawh a inrawlh thuk viau ṭhin.
US-in Latin America ramte hmasâwnna tur ruahmanna a siam - Washington Consensus te pawhin awmzia a nei hleithei lo va. US hmalâkna chu hêng ramte din chhuah theih loh chhana puh a ni deuh ta hial zâwk a ni. Vawiin thlengin Latin America ramte chu politics buarchuar vanga harsatna thlenna ram, mipuite intluk tlan lohna ram a la ni zêl. Brazil, Argentina, Mexico, Venezuela leh Chile-ah te meuh pawh vawiin thlengin US hmalâkna hian rah ṭha a chhuah thei lo.
Chutiang karah chuan China hian Covid hripui leng chu remchangah a la mek a. Khawvêl hmun hrang hranga zau zâwka thla zar tuma hma a lakna project lian turu lutuk, dollar trillion 8 lai a ruahmanna - Belt and Road Initiative chu hmang ṭangkaiin, Brazil, Venezuela, Ecuador leh Bolivia-te nen thawh dunna thuthlung an ziak fel der tawh a. Mexico pawh a inngaihtuah mek a ni.
USA hi chuan tûnhma aṭang tawhin khawvêl ram hrang hrangte nena thawhhona siam a tum dan chu - anmahni chu khawvêla ram hausa leh hlawhtling ber, thawkrim ber nih a, chu an ngaihdan chu khawvêl ram dangte nen thawhhona neiha hman zui pui zêl an tum a ni. An chakna chu hmachhuanin, an thu thua ram dangte hma lak tir chu an tum dan a ni. Donald Trump-a President lai khan hei hi a ni lehzual.
China erawh hi chuan ram dangte chu thawhho pui a, an zavaia thawhrimna leh ngaihdan inang neih hmanga anmahni ram ṭheuh leh khawvêl siam ṭhat chu an thupui a ni. US-in hun rei tak a lo beih tawh hnu pawha a hlawhtlin theih lohna chu China hian a hmu chiang hle a ni ber mai.
Chutiang boruak inmun karah chuan hripui a rawn leng a, China chuan remchangah la chatin, US hmalâk dana lungawi lo kumhlun Latin America ramte chu vaccine hmangin a tilâwm chho mek a. Chu mai chu ni lovin, khawvêl ram rethei hrang hrang, hun rei tawh tak US leh Russia ruahmanna hmanga inkhalh kal hrâm hrâm reng tawhte chuan tihdan thar leh rilru thar put chu an inpeih ve deuh tawh rêng rêng a. Thil ṭha leh chhia khaikhin a, a ṭha zâwk duhna lam pawh a ni chiah lo - US leh Russia chiah thlan theih kha an ning a, duhthlan tur dang lo awm mek hi an ngaihven niin a lang bawk.
Sawi chhunzawm zel ila -
Vaccine hmanga ram lâk tuma inelna hi a nasa chho mek zêl a. China-in Covid-19 vaccine hmanga thuneihna kaw hreuh a tum mek hi hmuh hmaih rual a ni lo a. China ram damdawi siam chhuaktu company lian pahnih Sinopharm leh Sinovac te chuan khawvêl ram hrang hrang 55 laiah a thawn darh tawh a. Hmânni lawk khan China ram Foreign Ministry chuan ram 69 hnênah vaccine an pêk (donate) tur thu a puang a, ram 28 hnênah an hralh belh dawn tih sawi telin, China chuan khawvêl ram hrang hranga ram lian leh hausate'n kaw hreuh a, thuneihna chan tuma hma an lâkna kawnga intlansiaknaah Covid-19 Vaccine a hmang ṭangkai mek a ni.
China chu he hripui thawn darhtuah mi tam takin an puh tih kan hria a. Chutiang chu a dinhmun a nih a, China chu ram sual ena en a nih mek laiin vaccine hmangin a hmai a phih fai mek thung a. A thawnchhuah hripui chu vaccine thawn chhuak lehin hming that nan a hman mai piah lamah, tûnhma zawnga a ban phâk loh ram hrang hrang a ban pha ta zâwk a ni.
Russia pawh a awm mai mai lo. Kan hriat angin Sputnik V vaccine a siam chhuak a, a enchhinna lamah hun an hmang tlem tiin sawiselna awm mah se, peer-reviewed journal 'Lancet' chuan zaa 91 laiin he hri danna hi a thawk tih an sawi avangin hralh a kal phah hlê. Russia chuan Asia khawmualpui bâkah Latin America ram thlengin, ram hrang hrang 50 chuangah vaccine dose tluklehdingâwn 1.2 pêk chhuah a tum tih a sawi a. Sputnik V hmangin Russia chuan Latin America ramah kaw hreuh a tum tih a chiang.
China leh Russia chetla enin European Union lam pawh an awm mai mai bîk lo va. Kumin April thla khan EU-a tel ve lo Balkan ramte hnenah Pfizer vaccine dose maktaduai 500 a pe hman daih tawh a ni. India pawh a fing tlai ber a ni lo chiang a. Ram hrang hrang 95-ah India siam vaccine chu semchhuah a ni tawh a. India siam vaccine hi a man a tlawm a, dahṭhatna a awlsam bawk a. Ram rethei zâwkah dose maktaduai 33 chu a semin a'n sem phawt a. Khawvêl chhim chhawng lamah chuan India hian China meuh pawh he vaccine diplomacy-ah hian a tlàn khalh hneh hlê. Mahse, Covid-19 second wave avang hian India tlân chak lai hi pawh din a ni leh ta thung.
Engpawh chu ni se, hripui leng vêl kara vaccine la tura kan insawi hmuh a, ram hrang hrangah, sorkar liante'n mipuite hmangaihna leh ngaihsakna changchawia vaccine sem leh hralh an kalpui mekna hi sorkar leh ram liante'n politics thila an inbeihna a ni tel tih hi chiang takin a lang a. China phei chuan Belt and Road Initiative a kalpui mekah hian hming mawi takin Health Silk Road a kalpui mek a. China leh Russia hian khawvêl chhim lamah hian an thla zar pharh an tumna hi a rei tawh a, an tana vanneihthlâk takin he hripui tihreh tuma vaccine sumdawnna hian thla an zar pharhna remchang a rawn hawng zau ta mek a. Russia phei chuan Bolivia rama vaccine a pêk hnu lawkah Bolivia sorkar chu an ram leilung hausakna lâk chhuah kawngah leh nuclear ralthuam siamna kawnga thawhpuiah a sawm remchang thiam nghâl mai a ni.
Hripui avanga manganga rûm a, ram hausate tanpuina lova che thei lo ramte chu tunah hian he vaccine diplomacy hmang hian, loh theih lohvin ram hausa leh thiltitheite'n an awp ṭan mek tihna a ni a. Chutih lai chuan ram hausa tlem te - Europe leh North America ram ṭhenkhat bakah Israel, UAE leh UK-te chuan ram rethei zâwkte mamawhna ngaihtuah hauh lovin, an ram tana ṭhahnem ngai takin vaccine an chhêkkhâwl ûm ûm bawk nen!
He hripui - Covid-19 hi siam chawp ti pawl an awm a, kan awih lo a nih pawhin, he Covid-19 hmang hian khawvêl ram liante hi an intlansiak a, hmathlir thui tak neiin an theihna kawng kawngah kua an hreuh mek tih hi chu phat rual a ni lo ve!
Hriatpuia Pa, Kolasib