Written by
Rev. Robawia
Vaivakawn
KAN RAM KAN CHÁN HMAIN SAWRKARIN HMA LA THUAI RAWHSE
Tunlai a kan buaipui ber, thisen hial a chhuahna ramri buai anga kan sawi hi, a kawng kal dik takin sawrkarin hma a lâk thuai loh chuan kan ram kan chán a hlauhawm. Kan buaina hi ramri thil a ni lova, Inner-Line Reserve Forest Mizoram chhûnga mi, Assam Forest-in an enkawl chhûngah a ni.
Ramri a-zâwnga kan kal chuan, Inner-Line Forest zau tak hi Assam kan chuh pui a ang dâwn tlat. Ramri sawi fel tur a ṭan kan lâk chuan Assam lamin tuna an humhalh chin hi neih vek an tum dawn a, chu chu keini’n kan phal lova, tunah pawh hian kan buai a nih hi. Assam aṭang hian state eng emaw zát kan in-dang tawh a, chungte nen chuan Assam hian ramriah buaina a nei deuh vek a ni. Keini nen chuan ramri buai nei lovin an in sawi reng - keini hian ramri buai neiin kan in sawi reng thung.
Tuna kan buaina hi, tun a ṭan kan lâk dan ang hi chuan engti-khaw-tikah mah kan fel tak tak lovang. A chhan chu keinin ramri kan tih leh Assam-in ramri an tih hi a inkar a hla em mai. Keini’n ramri kan tih chu 1875 Suakpuilala leh British India-te inremna kha kan ṭanna a ni a. An ni'n 1933-a NorthEastern Re-Organisation kha an ṭan chhan si a. Heta an rîn kha Inner-Line Reserve Forest-in a huam chin an rîn thar lehna a ni si a. A in tuha lo lutuk a, in sawi rem mai mai chi a ni lo.
A awmzia chu, kan ram Mel 500 Sq. kha kan pe zet a, chhuh leh tum ang kan ni - â taka min pêk let leh mai chu an phal mai dawn lo.
Tuna pawimawh leh hmanhmawh thlak ber chu, kan sawrkar hian Emergency Assembly ko sela, ‘Kan ram chhûnga Inner-Line Reserve Forest hi kan lo enkawl tawh ang e, Department pawh kan nei changtlung tawh bawk a. Tin, 1972 aṭanga Forest Revenue min rawn pêk tàk loh, tun kum thlenga mi, a interest nen min rawn pe nghal rawh u’ tih relin pass sela. Chu lehkha chu Central Sawrkarah pawh a copy pe ngei sela, chu chuan Assam Sawrkar leh India sawrkar a nghawng na ber ang.
Tunah chuan Karimganj DC, Thinghlun thlam haltu ngei leh Kolasib DC an inbe vel mai mai a, buaina lian zâwk kan thleng ta a, chu lah chu Assam sawrkar ṭan ti ṭha chi hlirin ṭan kan la emaw tih tur a ni lehnghal.
Inner-Line Reserve Forest hi an siam khan Lushai Territory chhûngah ram Mel 500 Sq. chu dah a nih hi a chiang a ni.
Mizoram chu British India chuan min rawn awp ta a, Assam Province chhûngah min dah ta zel a ni. Mizoramah politics a lo lut a, Assam aṭang chuan District Council pêk kan lo ni ta a. Chung lai chuan Inner-Line Reserve Forest chu Assam Forest-in an enkawl a, forest aṭanga revenue lo lut chu Rs 70% min han pe zel a, Rs 30% erawh chu an lo enkawl manah an la ve thung a ni. Chu Inner-Line Reserve Forest aṭanga revenue an hmuh ang ang chu Mizo District Council-ah thehluh vek zel a ni.
UT kan lo nih khan UT Boundary chu District Council Boundary ang a ni ang tih a ni a, State kan lo nih khan UT Boundary a ni ang tih a ni leh mai a. Chu chu tun thleng hian sawi danglamna a la awm lo. Chu kan ram Inner-Line Reserve Forest chu kan Forest Department ten enkawl ve tawh rawh se. Kan enkawl thei tawh e tih mai hi kan tih tur chu a ni.
Kan buaina lai issue tak hi a pawimawh laiin, ṭhenkhat chuan kan duhthawh lû deuh ṭhin. Hman lai thil hla tak tak kan sawi vak vak a, tun atana ṭangkai hi sawi mai tur a ni. 1700AD lam daih daih sawi a ngai lo. British India-in Silchar, Cachar nena kan inkara ramri an lo siam, kan ram ni ngei si a, a neitu chän tun thlenga kan chang thei lo hi kan buaipui a ni tih i hria ang u.
Mizo District Council kan neih lai khan Inner-Line Reserve Forest hi kan ta a la ni reng a, a revenue pawh District Council-ah a lo lut reng a nih kha. UT kan han ni a, UT huam chin chu District Council huam chin tih a ni. State kan han ni leh a, State huam chin chu UT huam chin tih a nih leh mai laiin, kan mi thiam, dân (law) lam thiamte hlei hleiin an han sawi dan hian kan ram chin chu an sawi zîm ta tlat zel hi a mak a ni.
District Council kan neih lai khan Dholai bul aṭang khuan, ramri kan nihna sawrkar mi tan chuan lehkha la ziah ṭhin a nih kha. Tunah chuan Vairengte khaw chhûngah ramri an rawn sawn ta dawrh mai a nih hi.
Kum kha leh chenah khan kan state sawrkar berin kan ram chin a sawi chiang ta lo va. Assam lam an lo pâwng tual tual a, a mipui lam erawh chuan kan ram chu an thiam leh theih dan danin an lo hum ve ná a, a sawrkar ber a ngawih tlat avangin tun hi kan thleng ta ni. Tuna kan sawrkar hian ṭawngkaa kan ram chin an tih hi a takin hma la sela, kan sawi tâk ang khan Assembly Session ngeiin a pawm dan ang takin Assam sawrkarah thlen sela, chu chuan awmzia a nei ber ang. Chu ti lova, DC level tih ang reng, Chief Secretary level tih ang renga sawi rem chi a ni lo. Sawrkar laipuiin Assam nena kan ramri chu a nihna ang takin dân (law) hmangin rawn siam rem sela, chu chu tu lam lam tán pawh zawm loh theih lohin rawn ti sela.
Tuna MHA Joint Secretary ho a an sawi theih chhun chu tun taka kan buaina hi a ni mai a, ramri thu a thleng lo. Chuvangin, kan ramri chu kan sawrkar hian sawi chiang mai se. Inner-Line Reserve Forest hi kan kutah awm tawh rawh se ti bur mai se. Chu ti lova kan ne ne leh mai chuan a ngai bawkin kan awm leh ang a, buaina nasa zâwk kan tâwk chho zêl dawn a ni. Kan buai zêl loh nan sawrkar hian na takin kan ram chin hi hauh rawh se.
Thil pahnih chauh ka’n belh leh hlek teh ang. BRTF ten NH-54 an rawn laih ṭan khan Sawrkar laipui Policy a nih angin Dholai bulah zero point an rawn siam chat a ni.
Tin, CIJW, Vairengte dai bula an rawn in khuar lai khan sawrkar laipui thu bawk a rawn buatsaih an ni. He central sawrkar policy lian tak tak pahnih hi Assam miten an lo sawisel deuh pawhin map entir in Mizoram chhung a nihzia an sawi thin. Hengte hi tunah pawh an la function reng a, tlawh-chhan ṭha tak a ni. A nihna takah chuan Assam hian Sawrkar laipui leh Mizoram hi min bei a ni zawk mah.