Written by
Vanengmawia Vanchiau

Ramri buai engtin nge?

Tun lai chu ramri buai­in min chenchilh nasa a, khawnge ramri buai chung­chang kan ziak ve teh ang.

Buaithlak zovin: Hman kumah khan Assam nen kan inrinna Zophaiah kan buai chiam a, kan chanchinbu mite, zirlai pawlte an vaw hrep a, Thinghlun lamah lo an hal a. A hnuah Saihapui V lama an buai leh a, Lailapur an ti. Aitlang an ti, Buarchep an ti a, tunah Chuhvel lamah thawm a awm leh. Aizawl aṭang chuan Assam nena ramria kan buai chuan khawi lai tak tak nge an buaina lai kan hrethiam ve tawh lova, hmun khata kan buaina bawk kha emaw tih a awl riau.

A nih loh chuan rilru in ngaihruatin a awmna hmun tur kan zawng kual vel mai mai ṭhin a nih hi maw. A lan dan hian kan ramri buai lai hi a tam viau nge ni a, Assam lam hian min ngam viau ni? A rem remah min rawn luh chhuah a ni ber a, Cachar District leh Hailakandi district lam aṭang hian min rawn nawr tawn sek ni hian a lang. Tun hnaiah phei hi chuan min ngam viau nge ni a, ramri lamah an harh thar viau ni, an rawn ri ta sek sek mai chu a nih hi maw.

Kan thlam an hal a, kan thlai an suasam a, kan loah kawng an sial bawk a, keini lah hian kan buai piang hian mahni awmhmun aṭangin kan lo pawr ve em em reng mai chu a nia. Hnam huaisen, lu la hnam kan ni ti zawng hian kan ṭang ve sek a, kan huaisenzia hi Assam lam hian an hre lo nge ni a, min hre chiang lutuk zawk ni?

Ramri buai hat a reh a, kan inhnukdawk ve ve a, a dangah kua an rawn hreuh leh zel a, tuna mi pawh hi reh mah se hmun dangah kua an rawn hreuh leh mai ang em tih a hriat tawh love. A buaitlak tak zet a ni e.

Ramri buai ka hriat thiam danin: Mi chi hrang hrangten kan ramri buai dan an sawi an sawi hian kan thiam tawk lo emaw ni aw tih ngaihdan ka nei deuh. Ka hriatthiam dan ber chu tun hma lama kan ram chin hi chu a lianin a zau viau a, min awptute Kumpinu te hun lai pawhin kan ram kan luah vak loh vang nge ni kan ram chin chu min sawn kual sak ve ṭhin bawk a. Khang hun lai khan hetiang takin ram a hlu ang tih ngaihna kan hre ve vak lova. Kan va luah lo bawk a, ui nachang kan hre vak lo. Kan ramah lah khan kan thawl a, kan lungawi viau emaw ni tih tur a ni.

Nikhua a lo rei a, mahni pualin kan han in enkawl ve dawn a, min indan tir dawn khan ramri kha an duh danin min han siam sak a, kan hrethiam vak lo bawk nen kan ram kha kan chan ta nual a ni awm e. Mizorama kan hruaitu hmasate khan chung thil vel chu an ngaihsak vak lo. A chhan chu kan leng tawk viau a, kan la thawl zawk mah avang khan an ngaihsak lutuk lova. Tin, thuneihna nei tur an nih avang khan in ramri vel mai maiah khan an buai hman lo, thuneihna leh lalna kha an tan chuan a pawimawh ber hrih a nih hmel.

Chutiang chuan kan kal zel a, state-a kan luh dawn khan kum 1971-a dan siam ang khan ramri hi kal mai rawh se aw an han tih khan keini lah khan ngaihsam deuhin kan lo aw mai pek a nih hmel. A chhan pawh kan awmna chin kha kan ram chin a ni mai, kan awm lohna lam lam kha chu kan va buaipui lem lo niin a lang. Tin, kha'ng hunlai khan siamṭhat tumin nawr ila, a kàn theih tawh kher pawhin a rinawm leh loh, kha'ng hunlaia kan hotute kha kan dem viau tak nain nawr viaua sàwn mai chi niin a lang tawh lem lo. Chutianga hming kan ziah hnan hnu chuan India dan puiah ziah luh a'n ni ta rup mai a.

Nikhua a lo rei a, Mizo pa ngaihdanah a tlang chin Mizoram, a phai chin vai ram angah ngaiin kan ta chei zui a. Assam lam pawh tlema inthlahzalin lo neihte phalin, lo neih mai duh tawk lovin huante kan han siam a. Mahse, a neitu dik takin dan anga inziak angin ramri an han singsa fel dawn a. Keini zawk hian kan ram nia kan ngaih reng, kan ta chei kha kha neih zel kan tum a, anni'n dana inziak anga laklet an tum, chu mi inpawt kual vel chu tuna kan boruak hi ni ta berin a lang. Ngaihtuahnaa awm fo chu a hria intite hian an han ziak chiang thin tak nain, tunhma lam thil an sawi a, a ṭhen zirchiangte lah hian an kan ramri chungchang hi a buaithlak thu an sawi awl lo bawk nen. Eng emaw fel tawk lo hi chu a awm a nih ngei a rinawm ṭhin.

Kan pawm hnu hi kan pawm lo dawn em ni?

Mi tam tak hian kan ramri chin an sawi hian kum 1874 leh 1875 te, kum 1930, 1933 chho vela siamṭhat lehte pawh an sawi ṭhin bawk. Kumpinuin Mizoram min awp 1898 aṭanga hian min enkawltu Assam hian an tichingpen ngei a, eng ang pawhin min lo tihchingpensak pawh ni se a tawp khartu ber chu kum 1986-a remna kan ziah a, kum 1971-a dan an siam kan pawm tak thu hi a pawimawh ta ber mai awm e. Kan remna siam kha khawvela inremna hlawhtling ber kan tia kan chhuan tehlul nen, ramri buaiah chuan Mizoram sorkar inremna a ni love, mipui pawmpui loh India sorkar leh MNF ho inremna a lawm kan ti leh ta daih a, a zia lo ṭhin hlein ka hria. Khawvela inremna hlawhtling ber a nih kan tih chuan a ken tel thil pawh hi kan pawm ngam ve a ṭul hle awm e. Kha inremna kha inremna ropui leh ṭha ber a ni kher lo thei, inremna ṭha ber hi a hlawhtling ber lo thei tlat. Mahse, remna tluantlin kan la neih theihna kawng hi a hlawhtling ber tih loh rual a ni lo. A inremna hlawhtling kan tih mek laia a ṭhena kan duh loh lai kan lo sawi hnawm leh fo hi a fuh ber dawn emaw ni le?

Kan dik zawk tak meuh em le?

Ramri buai apiangin Mizo hi dik zawk, thiam zawk ang hian kan sawi ziah a, mahse mi ṭhenkhat hian kan thiam tawk lo hi an ti ve fo bawk si. Kan tunhma lam thil kan sawi chhuak a, kum 1875 vel thil thleng kan sawi a, chutiang ni se vaiho zawng zawng nen khuan kan khua leh tuiah kan fawmkem a ngai dawn a, kan duh leh chiah bawk si lo va. Kum 1930 leh 1933 chho a ramri siam danglam kan sawi kual vel a, kha'ng hunlai khan thuneihna mumal tak kan nei ve lo va, min awptu Kumpinu lam kha khan min chhan chiam lo emaw ni, tih vak ngaihna a awm lo. Mahse, a tawpah India dana ziah fel chu 1971-a kan duh loh, barh luih ramri kan tih kan pawm loh em em kha, a tawp khartu a ni leh lo thei lo. Tunhma chuan kan ram zawng a ni ngei ang a, tlang chin phei chu kan ram anga ngai kan ni ṭhin. Tunhma lam chanchin sawi fo hi Mauruangi thawnthu a, “Hmanah chuan vai lal nupuiah ka awm a, tunah chuan ka pu Saza nau ka awi,” tih ang lek a ni e. Tunhma lam aiin tuna kan dinhmun hi kan enchian a ngai niin ka hre ṭhin.

Mi ṭhenkhat chuan kan ram a lo ni ta lo a nih pawhin hei leh chen kan lo enkawl tawh a, kan ta chei rei tawh a, chuvangin dan hmangin a neitu nihna hi kan chang zui thei (adverse possession) mai thei turte'n an ngai a. Mahse, ramri thil hi chu sorkar laipui thuneihna bik niin India danpui Article 3 hian a sawi a, India danpuiah lah chuan a thubelh pakhatna (first schedule) dan ang chuan kum 1971-a dan siam kha hman tur a nih hmel bawk si. Kan lungawi lohna hi thlenin court sang berah pawh thlen ila, dan awm sa anga rorel a nih chuan kan chan hi a ṭha viauin a lang lem lo a ni. Dana ziah fel tawh keini lo chin pawr vel mai mai niin a lang tlat a ni.

Mizote hi rinthua thil sawi chiam ṭhin kan ni. A tak nge dawt pawh hriat loh hi a tam a. Tunhma lam phei kha chuan tu pa zu khawn chang lo dawt an tih kha a tam em em a ni. Dholai pawh 'Mizo lal Dohleia lal ram a ni a' tiin Dholai tih hi a lo chhuak a ni tiin an sawi ṭhin a. Mizo historian ka zawhte hian an awih vak lo, a zirchiangtute an awm lem lo nge dawt thu an thutak sawi mai mai ni? Tuna ramriah pawh hian rinthu leh dawt hi a awm nual ang em? Ngun taka kan zir chian a, thu pam tlak leh sakhat deuh kan neih zel hi a hun ta hle mai.

Ramri a buai a, kan ri hluai a, mahse chu chuan kan harsatna tak tak a tifel lo. Pakhatah fel mah se, hmun dangah a buai leh a, chuvangin Assam nena kan ramri hi kan chinfel hi a hun ta khawp mai. Tuna boruak dai hi nachhawkna ei ang a ni a, mahse nachhawkna aiin a damna tak tak hi kan mamawh si a ni. Kan sorkar hian ramri buai chinfel dan hi mut mawh hnar mawha neih a ngai ta takzet a ni. A kawng kan zawng a, kan chhui chian a, kan chinfel a hun a ni. Ramri buai boruak a reh ruala sorkar kan reh zel hian a hnuah hlet a chhuah a, kan buai laia a ramri buai kan rilrua a awm ang hian kan ngaihvena kan buaipui zel a hun ta. Hei hi hria ila, kan ram chin, dan ang thlapa kan ta hi chu a chhan turin lu chhum ban chhum kan huam tur a ni a, chutih rual erawh chuan danin a sawi piah lam pawh, tlangram a ni a, tunhma aṭanga kan lo leh huan ni reng ṭhin a ni a tih vel vang mai maia buai kan nih zawngin kan chàn ngam a, pek lêt ngam a hun ta. Dan rorelna hnuaia awm ka nih anga dan hmanga kan thiamna ngei china huai taka kan kal hi a ṭul a ni. A nih loh chuan ka buai leh ang a, kan ri leh hluai ang a, kan buai kan buai dawn chauh. Ngaihtuahna sen a hun viau a ni.

Vanengmawia Vanchiau