Written by
T. Lianhmingsanga Research Scholar
Political Science, Mizoram University

RAMRI BUAI - AWMZE NEI ZAWKA HMALAK DAN TUR

Kamkeuna: Mizoram leh Assam ramri buai chungchang hi kan mithiam tak takte ziak hmuh tur a awm nual tawh a, a hlawkthlak ṭhin hle mai. Mi nawlpui hian kan vei tlang a, a boruakah pawh kan cheng tlang tih a hriat theih. Hei hian ram kan hmangaih tlanzia a entir kan ti thei awm e. Kan buai chhan leh kan ṭanchhan tur mithiam tak takin an ziah te hi ngaihvenna chhang hre thar zel ila; kan ngaihven a vei zui chang kan hriat chuan ngaihtuahna fim tak kan nei ang a, a kawnghmang te pawh kan hriat phah ngei ang.

Tin, he article hian Mizoram leh Assam ramri buai chungchanga a chhan/ kaikuang leh state pahnih ṭanchhan - Cachar Inner Line 1875, North East Areas (Reorganization) Act, 1971, 1933 Notification, Memorandum of Settlement (MoS) 1986-te hi a sawi tum a ni lo a. A kaikuang leh state pahnih ṭanchhan lam hi kal kanin awmze nei zawka hmalak dan tur lam hi kan thlurbing dawn thung a ni.

1. North East Students’ Organi­zation (NESO) hman ṭangkai: India rama thawm nei na ber pawl chu zirlai intelkhawm pawl hi an ni awm e. Sawrkar pawh hian an thu leh hla hi a ngaihthah mai mai ngai lo a ni. Mizoramah pawh zirlai pawl lungawi loin kawng an zawh mup mup tawh chuan sawrkar pawh chawp leh chilhin bengsik meuhin an in ngaihtuah nghal rum rum tawh mai ṭhin a ni. Mizoram mai ni lo India ram hmun hrang hranga zirlai pawlte hian sawrkar tih dik loh an hriat chuan nawrh (protest) te an huaihawt ṭhin a; kawngro a su thui ṭhin hle a nih kha. Chutiang khawpa sawrkarin a ngaih pawimawh hi keini state pawn kan hman ṭangkai thiam a pawimawh hle ang.

India ram pum huap pawha zirlai pawl lian berte zinga mi NESO hi kan hman ṭangkai a ngai. Kan hman ṭangkai thiam chuan kan buaina zawng zawng hi min chin fel pui thei kher lo mahse ṭangkaina tam tak an nei ngei ang. Tin, NESO-ah hian hmarchhak state hrang hranga zirlai pawl- All Arunachal Pradesh Student’s Union (AAPSU), All Assam Students’ Union ( AASU), All Manipur Student’s Union (AMSU), Naga Students’ Federation (NSF), Khasi Students’ Union (KSU), Garo Students’ Union (GSU), Mizo Zirlai Pawl (MZP), Twipra Students Federation (TSF) an awm a. NESO-a tel ve kan zirlai pawl MZP hian kan ramri buai chungchangah NESO hi ṭangkai lehzualin thawhhopui dan ngaihtuah se emaw ramri chinfel a nih theih nan NESO hmingin Central/Union Home Minister Amit Shah hnenah Memorandum thehlut se kawngro a su thui viauin ka ring.

Heti lai CS emaw DC level-a inbiak reng ai ngawt chuan awmzia a nei zawk ngei ang. Zirlai pawl hming a nih tawh chuan an ‘uipui tui lian thlir’ mai mai hauh lovang.

Keini ang thoa Assam nena ramri buai nei mek Arunachal pawn hma an lo la tawh a, NESO puihna an lo dil tawh a ni. NESO hian Union Home Minister Amit Shah hnenah ramri buai chungchang chin fel a nih vat theih nan Memorandum an lo thehlut tawh a nih kha. Awmzia a nei thui viauin a rinawm. Tin, an buainaah an chiang a, a bawr velah an heheu lova, zualko na tur leh kawngro su thei tur zawkah hian an chiang viau mai.

2. Party tinte ṭanrual a ngai: Ramri buai hi party mal emaw sawrkar lai tan chauha hmachhawn chi a ni lo. A hmachhawn dan kawngah hian awmzei nei leh kawngro su tur chuan ruling party leh eptu party zawng zawngte ṭanrual a ngai. A ṭul chuan ruling lai party hian all party meeting-te ko ngam ṭhin se emaw eptu party-te hi phungbawmah sawm se, kawngro a su deuh zawk bawk ang - tlawma lak chi a ni lo.

State ṭhenawm keini aia la hnufual zawka ngaih Arunachal Pradesh aṭang khuan zir tur leh entawn tur kan nei. Kar liam ta, ni 16-17 July, khan Assam nen ramri buai avangin an eptu party pali - People’s Party of Arunachal (PPA) president Kahfa Bengia, Arunachal Pradesh Congress Committtee (APCC) vice president Techi Tage Tara, Janata Dal (United) state unite chief Ruhi Tagung leh Janata Dal (Secular) senior leader Jarjum Ete-ten President Ram Nath Kovind hnenah Assam nena ramri buaina an neih mekah inrawlh turin turin an lo ngen tawh a nih kha. He Memorandum an thehluhah hian ramri buaina chin fel dan tur policy chu sawrkar laipui hian a siam a ngaih thu an thlen a ni. An hmalakna hi a finthlakin a remhriatthlak takzet.

Keini hian ramri buai kan neihin engtin nge kan sawrkar (eng ministry pawh) hian chet a lak ṭhin kan hriat vek kha. Party mal ni lo party zawng zawng hi ṭanrual nachang hria se, Arunachal sawrkar tih ang hian party mal ang ni loin, all party ang hian Memorandum te hi zuk thehlut ve ta se, an ngaipawimawh deuh zawk ngeiin a rinawm.

3. Kautilya- Samashraya (Hmelhma thuhmun kan neihpuite nena ṭanrual): Mizoram ang tho a Assam nena ramri buai nei reng- Manipur, Nagaland, Meghalaya leh Arunachal-te hi Assam nen kan innawrna kawngah hian sangawi zawnpui dan kan ngaihtuah a ṭul tawh awm e. Ṭanrual hi chakna an lo tih ṭhin changchawiin heng state palite nen hian a huhoa ramri buai chinfel dan kawngah hian Assam kan nawrho a pawimawh takzet a ni. Kan sawrkar hian organization (eng pawl emawni) dinpui tur hian heng state palite hi sawm se; pawl chak tak an din theih phawt chuan Assam pawh hi 'tiang em em hian ṭhenawmte lakah hian a inluling ngam tawh lo vang. Tin, heng state pangate hi pawl ang hian ramri buai chungchangah central sawrkarah zualko se, an thu leh hla hi an lo ngaipawimawh ngei ang. State pakhat thu leh hla ringawt ai chuan state panga intelkhawm thu leh hla hi a tla na zawk dawn hrim hrim phawt mai a. Chutiang a thlen theihna'n chuan kan sawrkar hian muang khawtlai lovin ngaihtuahna a sen a, chet a lak vat vat a ngai awm e.

4. Occupancy is the prima facie evidence of ownership:
 Hei hi ramri humhalh chungchanga dan leh hrai lama sawifiahna (Legal theory) a ni. A awmzia chu ram luahtu hian neitu nihna a ngiat thei tihna a ni ber ang chu. Ram hi a neitu dik tak pawhin hun rei tak chhung a luah lum loh emaw rei tak chhung kut a thlak lo a nih chuan neitu nihna hi a chan thei a ni (A.K. Rokhum, 2020).
Ram lei lung neih dan theory dang pakhat leh chu Latin ṭawngin ‘Vigilantibus Et Non Dormientibus Jura Subveniunt’. Sap ṭawngin a awmzia chu, ‘The Law Assists those who are vigilant with their rights, and not those that sleep thereupon’ tihna a ni. Kan dikna right (chanvo) kan haider a kan muthilhsan chuan, dan pawh hian min chhan thei lo ang (A. K. Rokhum). Tun kan ramri buai pawh hi a hun taka hmalak a kan bawhzui a hun tawh takzet. Dan ang taka kan dikna chanvo kan hman ṭangkai vat loh chuan, danin min chhan theih loh hun a lo la thleng ngei ang. Chutiang hun a thlen hma hian kan ram chinah mihring chenna tlak turin kan cheibawl a hun tawh hle bawk. A thu chauh ni lo a taka kan chet chhuah tak tak hunah kan ram chin pawh huai takin kan hauh ngam tawh ang. Luah loh ram ruak huai reng chu neitu nih hi a har tlat!

5. Ramri buai chungchang a Research Project sanction :
 Ramri buai chungchangah hian eng state pawh hian thiam/dik zawk nih theihna tur tan chhan fumfe tak hi an mamawh vek. Chutiang tan chhan atana hmanraw pawimawh tak pakhat chu Research finding hi a ni awm e. Hei hi hriaiin Assam sawrkar hian an academician/scholar ho hi ramri chungchang bikah research project a sanction chur chur a, an research finding/input hi tan chhanah an hmang ang a, khin hneh hi chu an harsa fat tawh ang. Tin, Assam lam hian research project finding tam tak an nei lo tawh bawk a ni. Keini Mizoram lam ve thung erawh chuan Mizoram-Assam border dispute chungchangah hian research publication pakhat chiah kan la nei a ni (Prof. J. Doungel of MZU research paper a ni nghe nghe). Tun anga kan kal chuan Court sang zawkah te pawh inkhin hun a la awm ang, chutiang hun a thleng te nihchuan tan chhan tur document nei tha hi an ding chang tawh mai dawn si a.

Tan chhan document atan hian research finding hi a pawimawh dawn a, Assam lam hian an ngah dawn si a; keini erawh chuan pakhat bak kan la nei si lo a. Chuvang chuan kan sawrkar hian he lamah hian harh thar se la, research project-te hi sanction ve chur chur tawh se kan la ṭangkaipui viau ang. Tin, hemi research project khawih thei tur scholar/academician ṭha tak tak kan nei tawh a, hman ṭangkaina chang hriat a hun tawh. Research pawimawhzia leh hlutzia kan hriat hunah kan ram pawh hian hma a sawn phah nasa ngei ang. Chutiang a nih loha research finding leh Academic input an ngaihthah a, ngaih pawimawh leh hlutna chang an hriat loh zel chuan kan tuar zel ang a, a chan chhe zawk dinhmunah hian kan ding reng tawh mai ang tih a hlauhawm.

6. Ramri hnaihah mihring chenna tur ruahman: Kan unau leh thisen zawmpui ni miah lo; Chakma leh Tuikuk hoin kan ram min sahheksak duai duai a, chenna tur hmun nghet nei loa baihvai taka an awm laiin kan ramah zimteah an vanneih a siamin chenna tur hmun pek an ni. Hei mai hi duhtawk lovin ram zauh leh neih belh zel an duh a, buaina te nau an chawk chhuak reng bawk a. Hetiang a nih mek lai karah hian kan ram ṭhenawm Myanmar buaina avanga kan unau leh thisen zawmpui tam tak hi an rawn raltlan a, hengte hi kan puiha chenna hmun nghet lo pek hi an phu daih zawk a ni. Heng kan unau raltlante hi Assaam nen kan inrina – Buarchep, Saihapui V, Vairengte dai, Phainuam, thinghlun etc., khua leh a chhehvelah hian chenna tur hmun nghet pek theih ni se; ram ruak luah sen loh kan la ngah si a! Tin, harsatna an tawh thulah an tan sawrkar, mipui leh NGO te ding ngam thung ila. An duha an inhuam phawt chuan thawn thla hmiah hmiah ila, ramri inchuh vanga inep rengna hi a ziaawm phah ngei ang. Mihringin an chenchilh a, chenna in tam tak a awm miau chuan min rawn chuh buai reng ngam lo vang. ‘Occupancy is the prima facie evidence of ownership’ kan tih fo ṭhin kha maw!

7. Ruh tliak aiah ruh tliak, mit aiah mit, ha aiah ha (Leviticus 24:20):
 Assam nen ramri buai kan neih reng reng hian a victim (tuartu) kan ni zel mai a. An police leh civil mi kut pawh kan tuar zing ta malh malh hle. Tin, ramri depa kan huan thlai leh chenna in thlengin suasamsak kan ni ziah bawk a. A chan chhe lam leh a tuar nasa zawk chan hi kan chang reng a; hei hi chu a dik thei lo a ni. Huaisen taka kan beih let ve a ngaih chang pawn inkhap reng bik mai lo ila, kan chhang let ngam ve a ni tih hi kan hriattir a ngai a ni. Tin, tharum hmanga min nawr a nih chuan tharum hmang vek hian nawr let ve ngam ṭhin ila chuan heti em em hian min nghaisa lo vang. Tunah chuan engtin pawh ti ila min tilet ngam dawn chuang lo tih thawkin an rawn thaw tawh a, kan ram chinah pawh an rawn vawk lal len duai duai tawh mai a ni.

Ramria kan intihbuai apiang hian Nagaland ho hi hrechuak ṭhin ila a ṭha ngawt ang. Kan hriat ṭheuh angin kan ṭhenawm Nagaland leh Assam pawh hi vawi duai lo an lo intibuai tawh a, nunna hial chân phahte pawh an lo awm nual tawh. Kum 1979 khan ramri buai vang hian Naga-ho hian Assam mi 54 nunna an lo laksak a. Chutiang bawkin kum 1985-ah ramri buai vang bawkin Naga-ho tho hian Assam mi 41 lai mai nunna an laksak leh bawk a. Hei vangte pawh hi a ni ang Assam lam hian an tawng pawng basa ngam ngawt tawh loh chhan hi.

Keini pawn kan ramchina kan hriata min rawn tibuai nih chuan hnungtawlh zawkah ṭang mai loin, nawr let ve ngam ila, tharum an thawh paw'n thawh ve mai ila, keini ai hian an huai bik tawp lo vang. Hei hian nuthuri nu-zuam lutuk chi kan ni bik lo tih a entir ang a, min basa ngam ngawt tawh lo vang. Tin, kan hriat tel tur chu ram leh ram intibuai kan ni dawn lo a, state leh state kan ni dawn a, boruak a vung tak tak hma hian Central hi an rawn inrawlh vat dawn tih hi hriat tel a ṭha ang. Kan ram chin chhan a ngaih chuan tharum hman a ngaih pawn I hreh tawh bik lo vang u. Thufingte 22:28 a kan hmuh angin, “Pi leh pute’n hma khaw sanga ramri an lo kham chu sawn suh u,” tiin. Kan ramri kham sa sawn lo tur hian huaisen takin I ding ngam ve ang u, chu chu leilung dan a ni si a.

8. National Highway (NH) thawmṬhat: Mizoram chhunga kan National Highway neihte hi a nih tur ang ni phak lo hi a tam zawk a nih a rinawm. A chhiat chu sawi loh, a ruala vawi khata motor lian in-pass theihna tur khawpa kawng zau leh ṭha hi a vang khawp mai. Kan sawrkar (sawrkar lehzel turte paw'n) hian chak lehzualin hma la se, Assam nen kan buai ni khua pawha chakkhai lam zung zung theihna tur ṭhenawm state-te nena kan inkalpawhna NH-te hi zauh emaw chei ṭha reng se a duhawm ngawt mai. A bikin Tripura nena kan kal kawng khu siamṭhat vat vat a, anni aṭang khuan kan mamawh em em gas leh mamawh dang hi awlsam takin kan thiar lut lut zung zung thei ang. Tun dinhmunah chuan Assam nen kan intihbuai pawn ṭhenawm state dangah chakkhai mamawh thiar tur paw'n kan National Highway te hian a dawl zo thlawt hrih lo a ni. Kan state ṭhenawm dang panna kawng kan neih ṭhat phawt chuan economy blockade hlauh vanga Assam kan hlauh lutuk thinna pawh a ziaawm tawh ngei ang.

9. Stoic Philosophy- Ka tlanchhiatsan theih loh thilte chu ka hlau tawh ngai lo:
 Stoic philosophy zirtirna zinga mi ‘Ka tlanchhiatsan theih loh thilte chu ka hlau tawh ngai lo’ hi a lar ber berte zinga mi a ni awm e. He stoic philosophy aṭanga zirtur kan neih chu ramri buai chungchang hi engtikah mah kan tlanchhiatsan thei dawn lo a, pumpelh dan kawng pawh a awm hran lo. Kan duh emaw duh lo emaw kan hmachhawn tho tho a ngai. Chuvang chuan stoic philosophy zirtirna ang hian kan ramri buai hi tlanchhiatsan emaw pumpelh hram dan ngaihtuah lo ila, huaisen takin I hmachhawn ngam ang u. Kan ram chin humhalh tur a nih phawt chuan engpawh kan ti ngam ve tur a ni. Siamtu pawn mahni ramchin humhalh chu min phalsak kha maw le!

Tlipna

Ramri buai reng reng hi thawklehkhatah chin fel mai theih hi a ni ṭhin lo a; duh duh huna tih tawp mai theih lah a ni hek lo. Chin fel nan hun a duh a, chin fel anih pawn lungawi taka inrem hi thil har tak pawh a ni. Khawi hmunah pawh hian ramri kham fel hi thil harsa tak niin a lang; khawvel ram hrang hrang hruaitute lu tihai bertute zinga mi a la ni reng mai. Mizoram pawh hi ramri inchuh vanga buaina tawk nasa ber pawl kan ni awm e. Buaina tawk ngun viau e ti lo hian awmze neia hmalak dan hi kan thiam hlei thei lo a; kan thiam lo nge ni anga a kawnghmang tur kan ngaihven tawk lo tih pawh hi ngaihtuah zui tham tak a ni ang. Awmze nei deuh zawk tura hmalak dan tur ngaihtuah thiam te, kawngro su thei zawk tur laka zualko thiamte a pawimawh hle ang. Tin, bawh hun a awm a, hnungtawlh hun a awm; a bawh huna a hnungtawlh zawka ṭang ṭhin kan nih ngai chuan a tisualtu zawk chan kan la chang ngei ang.

Works cited:

1. Kautilya. The Arthashastra. (1992).
2. P. Lalnithanga. Mizorama Politics inlumleh chhoh dan.
3. H. Vanthuama. Mizoram Politics Chanchin (1952 Hmalam).
4. Dr. Lallianchhunga. (2021). Assam nena kan ramri buaina MNF sawrkarin Mipui hriat atana a duh vak loh te.
5. Dr. Lallianchhunga (2021). BEFR 1875 ramri hauh hi political drama a ni lo maw?
6. A.K. Rokhum. (2020). Assam leh Mizoram Ramri Buai chungchang hriat zau nan.
7. F. Vanlalrochana. (2021). Stoic Philosophy.

T. Lianhmingsanga Research Scholar, Political Science, Mizoram University