Written by
D Fanai
Riakmaw Run

ENVIRONMENT HUMHALH THLIRNA TLANG DANG AṬANG

Khawvel lum chho zel leh environment chhe chho zel hi mihringin hmasawnna kawng kan zawh vang leh hma kan lakna vanga thleng a ni a. Kan Bible-a thilsiam chungchang kan in hrilh dan pawh hi environment chhiatna chhan pakhat chu a ni thei awm e. Tun hunah chuan Kohhran huang chhungah environment humhalh a ṭulzia inzirtir a, thilsiam dangte hmangaiha kan inzirtir a ngai a ni. Pathian leh Mihring leh thilsiam dangte inlaichinna tak tak hrethiam a, a chhawr ṭangkai ber keini mizote thlirna tarmit aṭanga kan thlir a ngai a ni. Rokunga’n ‘Kan tlang kan ram a hring, a mawi’ a lo tih ṭhin kha tunah zawng a hring mawi lo ṭan ta si a.

Eng nge Pathian, Mihring, Thilsiam inlaichinna chu?

He inlaichinna hi kawng hnihin a sawi theih awm e. A hmasa zawkah chuan hla tak aṭanga inzawmna tiin a sawi theih awm e. He inlaichinnaah hi chuan Pathian chu a hrana awm, khawvel piah lam aṭanga lo kal niin, he inlaichinna hi siamtu leh siamte inlaichinna tiin a sawi theih bawk awm e. He inlaichinna hi Karl Barth-a te pawh khan an lo sawi vawng tawh ṭhin hle.

A pahnihah chuan thilsiama Pathian awm ve na tiin kan sawi thei awm e. He inlaichinnaah ve thung chuan thilsiam tinrenga Pathian cheng ve leh awm ve na. He inlaichinna hi John Macquarrie-te pawh khan a lo sawi uar hle a, Charles Hartshorne pawhin 'Panentheism' tiin hming a lo pe ve bawk a ni.

Kan Pi leh Pute thlirna aṭangin

Kan Pi leh Pute khan rin dan an nei a, thilsiam zawng zawng hian thlarau nei ve niin an ring a, thilsiam zawng zawngah hian thiltithei engemaw a awm an ring tlat a ni. Thiltithei bik tih lohah chuan thlarau chi hnih - an damloh leh buaina, harsatna, nâ neih changa inthawi thil hlan an hlanna ṭhin leh, an ei leh bar kawnga malsawm theitu thlarau a awm an ring; an zah hle a ni. An rin aṭang chuan chung lam vanah leh leiah hian Pathian awm niin an ring a, mihringte tlawh ṭhintu leh an bula awm ve reng ṭhin awm niin an ngai. Kan Pi leh Pute kha chuan thilsiam tinrengah Pathian a awm ve nia an ngaih avang khan thilsiam dangte pawh zah tak leh dimdawi takin an enkawl ṭhin a ni. Chumi piah lamah chuan leilung nen inzawmna thûk tak nei niin an inngai tlat a, chumi avang chuan thilsiam dangte an zah em em a ni. Kan pi leh put khan chin than kalphung inzirtirna ṭha tak an lo nei a:

i) Kan pi leh pute khan leilung hi hmun thianghlim vek ni mai ah an ngai a, khawiah pawh thlarau a awm ve kha an ring a, thing an kih dawn emaw thlai chi an thlak dawn emaw pawhin leilung hnenah khan an dil hmasa phawt ṭhin, a chhan chu leilungah khan an nunna a innghat a ni tih chiang takin an hria a, chumi avang chuan zah tak leh uluk leh dimdawi takin an enkawl ṭhin a ni.

ii) Kan pi leh pute kha chuan thih hnu piah lamah pawh leilung nen la inzawm tlat niin an ngai a, chutah chuan pialral an panna kalkawngah pawh thil tam tak an paltlang a; tin, pialral kal tur chuan thangchhuah kha a ngai ṭhin a. Chumi tur chuan ramsa thlan bik kah a ngai a, an thih hnuah chungho nen chuan pialral lutho turin an inngai a, chutianga thangchhuah an tum kawngah pawh chuan ramsa dang an tina ngai lova; tin, an ramsa thah tak pawh chu ngaihdam an dil leh phawt ṭhin a ni. An ramsa thah chungah chuan inthlahrung takin an kut hlei thil leh an nuam tih vang lam ni loin an hma hun lo awm tur vang a nih thu inthlahrung takin an hrilh ṭhin a ni.

Engvangin nge Environment a chhiat?

Environment lo chhiat chhoh zel dan hi kawng tam takin a sawi theih ang a, hetiang zawng hian han sawi chhoh tum ila:

i) Lynn Townsend White-a chuan environment lo chhiat zel chhan hi Bible kan inhrilhfiah dan leh pawm dan dik loh vang niin a sawi a. Genesis 1:26 ‘thu I neihtir ang u’ tih chu chhuangin, thilsiam dangte chunga mahni duhthu thua che thei nia inngaihna a siam a, chu chuan mihring thuneitu dinhmunah a dintir a ni. Chumi avang chuan duhthala che theiah a inngaihphah ṭhin. Tin, mihringte chu Pathian anpuia siam thlarau leh ngaihtuahna fim nei tura duan niin; thilsiam dangte erawh chutiang an nei ve lo tia inzirtirna hian nasa takin an chungah hleilenna a thlen bawk a ni.

ii) Juda mite chuan an inzirtirnaah chuan Mipa chu pawimawh ber niin, nupui leh leh midangte an awm tiin an inzirtir ṭhin a. Mipa chuan awpin a thuneihna chu a duh danin a hmang ta ṭhin a ni. Hetiang deuh chiah hian Thomas Aquinas-a te pawhin an lo sawi a. Pathian chuan thil engkim hi a ṭhat dan indawtin a siam vek a, Angel te a siam a, mihring te, thilsiam dangte tiin a ngaihdan chu Bible behchhanin a rawn vawrh darh ta a. Chuvang chuan thuneihna nei nia inngaihna a lo piang ta ni.

iii) Mihring thiamna leh finna lo sâng chho zelah mihring chuan leilung hausakna chu ama hmasawnna atan a la chhuak a. A chhan pawh thilsiam dangte chunga thuneitu nia a inngaih avangin. Genesis 1:27-28 a mihring siam chungchang Pathian anpui nih chu chhuanpuiin thilsiam dangte awp nia inngaiin leilunga thil awm chu amah man atan a duh zat zat a la ta a, chuvang chuan environment a lo chhiat phah ta zel a ni.

iv) Ei bar zawnna kawngah a bik takin Mizo society-ah a tam zawk tan chuan tlangram lo neih emaw leilet emaw huan emaw siam a ni mai a. Chumi atan chuan ram zau tak tak tih che reu a, hal a lo ngai ṭhin a, chu chuan ramngaw a tibua ta ṭhin a ni.

v) Khawvel changkang zelah mizote pawh insiam rem ve zelin, khawvel hmun danga awm ang industry te pawh a lo awm chho ve nawk a. Chumi atan chuan industry hmun siam nan ram zau tak tak an titlu a, chu industry aṭang chuan boruak chhia tam tak an tichhuak mup mup reng a, chu chuan boruak ṭha lo siamin, chu chuan environment ṭhang zel tur a tibahlah bawk a ni.

vi) Khawvelin insumdawn tawnna kawng a zawh a, chumi atan chuan hmun thar a lo ngai zel a. Chu insumdawn tawnna khawlvel chuan mihring leh hmun a duh zel si a. Chuvang chuan ramngaw an lo ṭhiat zel a, chungte avang chuan ramngaw a lo bua lehzual ṭhin a ni.

Engvangin nge Environment humhalh a ṭul?

Thilsiamte leh mihringte inlaichinna kawng hrang hranga a lo chhiat tak avang leh mihringte chuan hmasawnna kawng zawh kan duh avangin environment tichereuin ramngaw kan ṭhiat ṭan a. Sallie Mc Fague (hmeichhe Pathian thu thiam) chuan mihringin environment a suasam dan hi tunhmaa mipain hmeichhia engahmah a ngaih loh a, bungrua pakhat ang maia a ngaih ṭhin lai hun ang mai kha niin a sawi a. Chutiang a nih avang chuan mihringin a chenna ngei leilung chu zahna leh dimdawina tel loin a hmasawnna tur chauh ngaihtuah avangin environment chuan chhiat zual lam a pan ta zel a ni. Chutiang avanga environment chhe zel chuan humhalh pawimawhna a lo hring chhuak ta a ni.

Engtin nge Hma kan lak ang?

i) Bible kan hrilhfiah dan kan thlak a ṭul a ni.

Bible-a kan hmuh angin Pathianin Lei leh Van a siam a, a inpuanna hmasa ber pawh thilsiamah a ni a; mihringteah ni loin. Leilungah hian Pathian inpuanna ropui tak tak a awm a, John Calvin-a pawhin tlûkna kha chu awm ta lo se chuan Pathian chhandamna pawh hi thilsiam te aṭang a awm thei ang ti hialin a lo sawi a ni. Mihring nunna hi thilsiamteah a innghat a, leilung hian nihna (identity) a pe mai zawk a lo ni. Bible chik taka kan en chuan mihring a siam khan Hebrai ṭawng adamah tih hman a ni a, chu chu lei ṭha tihna mai a ni a, chuvang chuan leilung nen hian inzawm tlat kan ni tihna a ni a. Kan nunna hnar a ni a, uluk taka enkawl a ngai a ni. Bible chuan leilung hi duat taka enkawl leh venghim turin min chah a. Rom 8:19-ah chuan ‘Thilsiam zawng zawngte chuan Pathian fate lo lan hun chu an nghakhlel hle si a’ tih kan hmu a. Keini Pathian fate hian tlûkna avanga khawvel (leilung) a chhiatna thleng hi kan thawi dam hun nghakin min hmuak mek a ni.

ii) Kan Pi leh Pute pawmdan kan chawi thar a ngai.

Kan pi leh pute kha chuan leilung hi an tana Pathianin a pek niin, leilung hian an mahni ang bawkin dikna leh zalênna a nei ve a ni, an ti ṭhin. Leilung leh a chhunga awm mihringte pawh hi Pathian ta an nih vek zawk zia chiang takin an hria a. Sam 24:1 ‘Leilung leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Lalpa ta a ni a, Khawvel leh a chhunga chêngte nen hian.’ Hetaṭang pawh hian leilung hi Pathian ta a nih zia chiang takin kan hmu a; a chhunga cheng mihring te ni loin. Chumi a nih avang chuan leilunga awm zawng zawng hi community khat kan ni a, uluk leh dimdawi taka in enkawltawn tur kan ni tiin an inhrilh fo ṭhin. Chutiang chiah chuan tunlai ṭhangthar lung fing zawk te hian kan ngaihdan kan siamthar a ṭul a ni.

Kan pi leh pute kha chuan an mamawh/chakkhai tawk lekin leilungah an mamawh an la ṭhin a, chutah pawh chuan leilung lakah chuan ngaihdam an dil zawk fo ṭhin a ni. Leilung chu an nunna kengtu a nihzia chiang takin an hria a, leilung hmanga Pathian inpuanna chu an nun kawng zawhna atana pawimawh a ni a, an mamawh tawk bak chu an khawih ngam lo ṭhin a ni. Chutiang chu hria ila, vawiin nia ṭhangthar zawkte hian leilungah kan nun a innghah nasatzia hi hria ila. Mihring hmasawnna kawng kan zawhnaah pawh mamawh tawk bak chuang liam tichhe lo tura kan pi leh pu ten an lo inzir ṭhin kha kan inzirtir ṭhat leh a pawimawh a ni.

Kan Pi leh Pute kha chuan leilunga thilsiam zawng zawngah hian thlarau a awm vek an ring a, chuvang chuan leilunga thilsiam tinreng hi an unau ang maiin an enkawl a, an zah em em bawk ṭhin a ni. Thilsiamah chuan 'Pathian a cheng a ni' tiin rinna nghet tak an nei a, thilsiam leh leilung zah leh enkawl that chu Pathian zahna niin an ngai a, an enkawl uluk em em ṭhin. An mâwl vang leh finna san loh vang lam pawh ni loin, Pathian hi leilungah a inpuang a ni tih an chian zawk em avangin leilung chungah zah an lo ngai zawk ṭhin a lo ni. Chutiang chuan ṭhangtharte pawh hi kan pi leh pute rindan khan rindan atthlak ti mai loin, a ropuizia leh Pathian zahna zawk a ni tih hriain kan inzirtir ve zawk tur a ni.

Kum 1851-a Red Indian hnam pakhat Suquamish lal, Chief Seattlea’n US president Franklin Pierce-a hnena lehkha a thawn aṭang pawh hian leilung leh mihring hi an inzawm tlatzia chiang takin a sawi a. Khawvel changkanna uma kan phet lutukna lamah hian Pathianin leilung hmanga a inpuanna kan lo hmuh hmaih palh a, Pathian zah in ti chungin a thu kan lo awi lo fo ṭhin. Chuvang chuan Environment humhalh kan tumna kawngah hian kan pi leh pute tihdan ṭhin kha chawi nung leh ila, Pathian ropuina pawh kan hmu leh zawk ngei ang.

Chief Seattle lehkhathawna leilung a sawi dan ṭhenkhat te chu:

The perfumed flowers are our sisters; the deer, the horse, the great eagle, these are our brothers.

The rocky crests, the juices in the meadows, the body heat of the pony, and man - all belong to the same family.

This shining water that moves in the streams and rivers is not just water but the blood of our ancestors.

Teach your children what we have taught our children that the earth is our mother.

D Fanai, Riakmaw Run