Ramri buai hi tu nge neitu chan chang zawk ang?
Inner Line Reserved Forest (ILRF) hi kan ram a nih reng theihna tur chuan neitu nihna neih a ṭul a, neitu nihna nei tur chuan kan luah a ngai a ni.
Inner Line Reserve Forest neih tumin Assam nen kan innawr a. Lehlam lehlam aṭangin neitu chanvo neih tumin kan la inbei mek zel a. Mizote'n hmasang ata kan pipute leh British sawrkar inremna changchawiin, kan ram chhuahna hmun tiin kan chhal a. Kan ram a zauh zel nan, ei leh bar a kan intodelh nan leh inpumkhat nan ILRF hi a pawimawh em em a, a enkawl hna kan kuta a awm hi a ṭul takzet a ni.
ILRF neitu nihna chanvo neih theihna tur kawng heti lam hawi zawng hian I han zirchiang dawn teh ang -
Historical Claim–Mizo Lalte leh British Sawrkar chuan kum 1873 khan Eastern Bengal Frontier Regulations Act, 1873 hmangin ramri an lo kham a, he Act hi kum 1875 aṭanga hman ṭan a ni. Kan ramri buai mek pawh hi Mizote ta a nihzia a rawn tarlang chiang em em a. Kan pi leh pute khan chenna hmun atan ni lovin ram chhuahna atana an hman ber a lo ni. ILRF chhunga Mizo ni lo awmhmun khuar reng rengte chu ngaithei lovin kan pi leh pute khan tharum hmangin an bei fo ṭhin a ni.
History ṭanchhan hi ram neitu nihna tichiangtu atana hmanraw ṭha leh ṭangkai tak a ni a. Amaherawhchu, Historical facts namnûl a, ram inchhuhsak theihna kawng dang pawh chelek a ni fo. Chu kawng chu "Legal Claim" hmanga neitu chanvo neih tuma beih hi a ni.
Legal Claim–Law of Jurisprudence chuan "Possession is Ninth-Tenths of the law" a ti a. Kum zabi 17 vel aṭanga hman ṭan niin, "mi tu pawhin ram chu a ta a ni tih tichiang tura Dan tlawhchhan a neih mumal loh chuan, a luah mektu chuan ram neitu nih theihna chanvo sang tak a nei a ni," tih a ni. Assam sawrkar hian ṭhangkhat lian zet ILRF hmun hi a lo enkawl tawh a, revenue 70% chu Mizoram sawrkar a hlan a, 30% erawh a lo enkawl hah manah a chang ve thung a ni tihte kan hre awm e. Chuvangin, Assam sawrkar hian a thuphungin a ram angin a chhàl a ni tih a hriat a, ṭanfung pawimawh tak atan a rawn hmang nite pawh hian a lang a ni. Babri Masjid-Ram Janmabhoomi dispute a Supreme Court-in thutlukna a siamah khan neitu nihna chu history behchhan ni lovin evidence hmanga chinfel zawk tur a nih thu a tarlang. Mi ṭhenkhatin evidence kan nei ṭha tawk lo an tih pawh hi eng emaw chenah chuan a dik a rinawm. Documents hi evidence ṭangkai tak a nih angin, a neih kim kawngah kan inpuahchah a ngai hle dawn a ni.
Legal claim hi rawn changchawi viau dawn mah se la, ILRF hi Status Quo Ante a awm a ni a, chuti mai chuan an duh ang zawng zawng chu an hmuh kher a rinawm loh. Assam chet dan hi Dan pel ngei a ni tih a finfiahna kan phawrhchhuahsak thiam a pawimawh hle mai. Dik lo tak leh pawngpawrh taka an chetna avang hian ram neitu chanvo an nei thei lovang (Ex injuria jus non oritur). Assam hian an police te hmangin kan Mizo huan ṭhenkhat min hnehchhuh a (fait accompli), status quo an rawn tidanglam a ni tih a lang chiang hle bawk.
Reserved Forest–Indian Forest Act, 1927 hnuaiah State Sawrkar chu Reserved Forest puang thei tu a ni a, a enkawl hna (survey, ramri kham leh map duan thlengin) Forest Settlement- office (Indian Forest Service) te kut a ni bawk. Forest Settlement Officer te hian engkim an zirin ramri dik tak chu an hriain an teh thiam ber dawn a ni. An Forest Officer te an rawn hmang ṭangkai thiam em em mai a, Assam lam hian min finkhalh a ni thei ang em? Assam CM hian satellite kaltlangin ramri a chiang ang rawn tiin, Mizoram chu a rawn cho hle a, lo pawmpui chi ni hian a lang lo. Forest humhalh a pawimawh thu leh a ngaihpawimawh ber a nih tur thu media hrang hrangah hmuh tur a awm bawk a, kan ramri buai nen hian inzawmna nei anga ngaih theih a ni.
Tuna kan ramri buai meka Assam lam aṭanga min nawrtu tam zawkte phei hi chu an thlahtute chhui a, India Independence hma leh hnu lam pawha kan ramria awmhmun khuar lo/khawsa lo hi a tam zawk an nih a rinawm. Historical facts hup bo va, legal claim hmangin Assam hian min rawn chhuhsak ta se, ram zau zawk chu kan chan hial thei awm e. Tuna kan tihtheih awmchhun chu Status Quo Ante chawinun zel a, hun lo la kal leh zel turah kan ram nia kan chhal chu kan luah hneh theihna tura hmalak hi a la finthlak ber awm mang e. Tin, reserved forest a nihna hmu lian a, hemi hawi zawnga hmalak nasat zual pawh a pawimawh hle dawn a ni. Chuti lo chuan kan pi leh pute'n thisen hlana an lo hum kan ram ngei mai hi kan chan mai ang a, kan pi leh pute pawi kan sawi palh hlauh dah lawn’g maw?
Saihmingthanga Sailo, Tlangnuam Vengthar, Aizawl.