Written by
Zonunsanga

RAMRI KHUA ZIRCHIANNA LEH RAWTNA (with reference to Vairengte, Phainuam, Saihapui V)

Assam leh Mizoram inrina khua heng – Vairengte, Phainuam leh Saihapui V te a hmunah kal chilhin (ground verification) ngun taka zirchianna aṭanga mamawh hmasa nia ngaih te tarlan han tum ila. Vairengte hi In 2200 - 2500; mihring 13000 vel an cheng a. Phainuam khuaah In 270; mihring 1,632 vel cheng. Saihapui V khuaah In 57, mihring 297 vel ang cheng mek bawk (as on VC record July 20, 2021).

A. Mamawh hmasa: He zirchianna hian a tum ber chu ramri bula cheng mêkten tun dinhmunah eng nge an mamawh hmasa (basic needs) tih hmuh chhuah a tum a. Sawrkar tân pawh kut han thlak hmasak ngai ang chi te kan thlir dawn a ni:

1. Venghimtu (force) dah: Sipai hmun nghet heng Vairengte, Phainuam Buarchep veng hmawr leh Saihapui V lamah te hian dah a ṭul hmasa. Ramria Assam lo lut tur dang tur te, mipui thlavang hauh tur te leh a ṭul apianga che chhuak thei tur dah a ngai. Heta tân hian sipai awmsaten an daih lo vang; battalion thar nei thei turin sawrkarin ṭan la sela. Ramri khua leh a chhehvela mite sipaia an ṭan theih nân duhsakna dân awmsa te hman thiam bawk nise. Inter-State ramri-ah inkah thut pawh thleng thei a ni, chuta tân chuan thil ṭul tak a ni ang.

2. Kawng siam ṭhat: Assam chuan an ramri lam hi nasa taka cheiin kan neih ve loh - Border Area Development Minister hran neiin kawng tinrengin hma an la a. Assam lam hian Saihapui V khaw pawnah kawng ṭha tak rawn kal tirin Phainuam khaw bul leilet hmun thlengin kawng an rawn siam tawh, kan harh tlai deuh.

2.1 Buarchep lam kawng: Kawng laih hna zawh a ni tawh. Buarchep leh Saihapui V inpawhna tur kawng laih mêk a ni. He kawng hi a fur a ṭhala kal theih turin ṭha taka siam nise. Buarchep kawng laih thar hi a pawimawh hle dawn a ni. Ṭha taka kawng hi siam zawh a nih chuan tuna CRPF leh BSF duty-na kal tlang kher lo pawhin Buarchep kawng hian a pumpelh (divert) tawh dawn avangin Central force duty te hi Buarchep kawng chhuahna - Assam lamah an insawn phei dawrh a ṭul ang; hei hi ngaihpawimawh hmasak ngai a ni.

2.2 Vairengte Aitlang lam panna kawng: Helai kawng laih hi chak zawka thuam sauh sauh nise. Lailapur lam ringawt ni lo, Hailakandi District – Lala thlengin a thlun zawm theih ang. PHE Pump House aṭanga Vairengte khaw chhung pan chhohna kawng pawh tihzau emaw hmun dang, kawng dang zau zawk zawn a ṭul bawk niin a lang.

2.3 Vairengte veng thar lam chei: Vairengte Kawngthar venga Auto Rickshaw Stand bul vela Vairengte VC-I ten In hmun nei lote tâna ram an ṭheh, in hmun 70 emaw an pek hi chei hnûm zel nisela. Êng leh tui bakah hmun ruak la awm te pawh luah khat thei tura ṭan lak a ṭul niin a lang.

3. Damdawiin leh hriselna ngaihpawimawh: Vairengte CHC hi a theih ang anga thuam ṭhat ve zel chu niin a lang a, hmanrua erawh chu duhthusam a ni lo hle. Damdawiin panna kawng hi a têt bakah rikrum thilah motor han kal velna tur harsatna awm thei a ni a, inpelh hleih theih a ni lo. Kawng a chhuk chho va, he kawng hi tihzau nise. Thawktute pawh tihphuisui ni se.

B. Pem san lo tura buatsaih (urbanization exit): Kan ramri bul khuate han thlir kual hian khawpui leh khaw lian zawkah kan pêm nasa tih a lang a; hei hi a chhan hrang hrang a awm thei ang a, chulam chu kan luh chilh thui lo vang. Ramri lamah kan tlem tial tial a, a luah khat tur kan awm lo; chutih laiin hnam dang an pun a ṭhulh chuang si lo a nih chuan ngaihtuahna kan sen thar a ṭul tak zet a ni.

Khawpui lama pêm lo turin engtin nge hma kan lak ang? A awmsate hi awm nghet deuh deuh turin eng te nge tih tur hna hmasa ni ang tih ngaihtuah a ngai e. Serlui Bialtu MLA Pu Lalrinsanga Ralte hian theih tawp a chhuah tih a lang a, hei hi a tawk zo lo hle. Ramri hrula awmte tân special package siam theih nise a duhawm hle. A hnuaia mite hi tun hnaia bawhzui ngai zual tur niin a lang:

1. Phainuam leh Saihapui V khaw chhung kawng thuam: Phainuam leh Saihapui V khaw chhung kawngte hi thuam ngai a la tam hle. Kut hnathawka eizawng an nih hlawm avangin furah leh ṭhalah pawh motor-a han tlan zung zung theih nân PCC flooring pawh chak zawka tihsak theih dan kawng zawn nise. MNREGS te, MLA fund aṭang tea PCC Flooring te pawh tih a awm nual a, hmabak la awm ang ang hi a ranglama hmalak nghal nise.

2. PHC (Public Health Centre dah): Phai­nuamah hian Sub Centre pakhat a awm a, a tawk tawh lo hle. Kum 2020 (Jan - Dec) chhung khan damlo 264-in an pan a. Kumin 2021 (upto July) thleng hian mi 517-in an pan tawh bawk (as on Phainuam H/W report). Damloh nikhuaah Vairengte CHC pan nân khaw kar kawng tlan a ngai fo. Vairengte CHC lama naupang dam lo leh kawṭhalo avanga admit tam tak hi Phainuam leh Saihapui V naupang an nih avangin hriselna lam dinhmun pawh zirchian ngai khawp mai.

Mi ṭhenkhat chuan a awlsam zawk Assam lama Hawaithang leh Dholai lamah doctor an pan fo bawk. Hei hi tihbo a ṭul. Phainuamah hian PHC dah ni sela, chu chuan hriselna lamah nasa takin a ṭanpui ang a, damloh leh rikrum thilah pawh a ṭangkai lehzual thei ang. Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012 anga teh dawn chuan population hian pha chiah lo mah se, IPHS Guidelines vek hian a ṭul dan a zirin a hriatthiam theih thu a sawi hi helaiah hian hman theih a ni ang.

3. Sub Centre dah: Saihapui V-ah hian Sub Centre pakhat tal awm thei sela a ṭha hle. Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines-in hriatthiam theih a tih huang chhungah khung theih a ni ang. Anni phei hi chu tun hnaiah Assam lamin media lamah Assam ram chhung mi an nihzia an tarlan kha an ni. Hetah hian a rang lama sawrkarin kut a thlak a ṭul.

4. Tui thianghlim ngaihtuahsak: Phainuam leh Saihapui V khua hi kumin khan Jal Jeevan Mission (JJM) hnuaiah in tinah tui connection pêk an ni. Village Watsan Committee te enkawlna hnuaiah tui sem ṭhin a ni. Tui sem hi Buarchep lam a thleng hleithei lo va, hei hian Phainuam khaw chhungah harsatna a siam ṭhin niin a lang. Buarchep lamah hian Tanky lian pakhat awm se, chu chuan tuna Sipaiho awmna ramri pawh a zuk chawm (gravity) thei nghal bawk ang.

An tui lakna lui hi a thianghlim tawk lo va, chumi tihthianghlimna tura PHE pump house awmsa hi chei ṭhat emaw, a dang ngaihtuah sak an ngai hle. Tui thlitfimna an hman hi a thiang­hlim tawk thei lova, tui nû sem a awm ṭhin niin a lang a, in atan phei chuan fur ruahtui an dawh ṭhin thu hriat a ni bawk. Hei hi a rang lama ngaihtuah sak nise.

5. Êng (electric) lam thawktu dah: Phainuam leh Saihapui V-ah hian Electrict department aṭanga viltu MR pakhat emaw tal an khuaah dah sak nise. Vairengte aṭanga vil râlah chuan a lo hla tham a, Village duty pangngai tak dah chu a ṭul niin a lang. Chu chuan electric chhiat ṭhatah chak zawkin hma a la zung zung thei ang a, khuarel chhiatna lo thleng thei laka lo veng tur pawhin thil ṭul tak a ni ang.

6. Inbiakpawhna ṭha ngaihtuahsak: Phainuam leh Saihapui V-ah hian inbiakpawhna a chhe hle. Hmun ṭhenkhat aṭang chuan Vairengte leh Assam lam signal te man ve bawk mah se, a tam zawkin inbiakpawhna an hmang thei lo niin a lang. Jio Company lamin Phainuamah tower an dah a, tih nun tuma beih mêk niin a lang a (he thu ziah lai thleng hi chuan a la nung lo). Hemi bakah hian Airtel Company te pawh lût thei se, changtlung zawka thuam a ṭul. Zirna leh hna thawhna bakah Buarchep ramria sipai duty te tân pawh, eng emaw pawh lo thleng sela, duh anga inbiak pawh a har avangin vemhimna (security) thil atan pawh a pawimawh hle a ni.

7. Community Hall: Saihapui V-ah hian Community Hall an la nei lo va, mipui han inkohkhawmna tur hmun pawh an la nei lo niin a lang. A sakna tur hmun zau tak (free land) erawh an nei sa a, hei hi sak sak ni sela, ṭhalai te tân pawh infiamna hmun a ni thei ang. Phainuam hian Community Hall an nei nâ a, thuam ṭhat a ngai tawh hle.

Thil dang chu kan la sawi hman lo vah ngai ila. Heng nitina mamawh hmasa (basic needs) tak tak hi tihlawhtling tura ṭanlak phawt a ṭul a, a bak chu zawiawi deuhva zir chian hnua tih pawh a ṭul thei e. Kan ramri humhalh nan sawrkar pawhin insen hreh lo sela, khaw dang pawhin ram leh hnam humhalhna tur a nih phawt chuan kan thik hauh lo vang e.

Zonunsanga