Written by
Lalnghinglova Hmar

Ziak ve ula....

"Mizoram chanchin hi national media-ahte hian ziak ve ula..." tih hi kan dawng zauh zauh. Midangin dik lo taka min puh ṭhinna karah hian a chhân lêtna lamah mipui duh khawp hi national media lamah a chhuak thei ngai meuh lo. Chhan tam tak a awm ve.

National media kan tih mai hi ram pum huapa chanchinbu lian leh TV news channel lianah hian lo dah ta ila, henga chhuak ve mai tur hian duh thua nawr ngawt theih a ni lo. Sap ṭawng thiam viau emaw, ziah ngaihnawm thiam vang emaw, kan duhna avanga nawr chiam lam pawh a ni lo a, a kawng-kal pangngai hi a awm a, chumi zui loh chuan ram pum huap media-a lan hi thil awlsam a ni lo.

Thiam ang tawkin hrilhfiah tum ve teh ang.

Mizoram aṭangin...
He lam aṭanga national media-a ziak tur hian anmahni mi leh sa nih a ngai hmasa phawt. Chumi awmzia chu Times of India (ToI)-ah ziak dawn ila, ToI reporter ka nih a ngai a, The Telegraph-a ziak turin an mi leh sa, hlawh an pek ka nih a ngai.

Heng mite hian an han ziak ta a, chu chu a chang chuan national desk a la thleng phak lo zui a, regional desk (Northeast emaw East India) lamah an thawn a, dan naranin Guwahati leh Kolkata lama desk editor-te'n an lo en. An duh chin an chhuah a, an duh loh chin an paih a, an duh angin an her rem (edit) ve leh ṭhin bawk.

Hei hi news report dan kalphung chu a ni a, Mizoram aṭangin national media-ah lan chuai chuai mai hi thil harsa tak a ni. Fiamthu ti takin ka sawi ṭhin a, "Kan Chief Minister leh Minister-te chu tu pawh ni rawh se, anni aiin kan footballer-te hian national media an luah ngun zawk a, an luah zau zawk," tiin - hei hi kan hotute sawi nêpna lam ni loin, Mizo chanchin hi vairam lamah 'news' a ni phak ṭhin lo a ni.

Kan rama building lian bera lang Millennium Centre hi hawng ta ila, Mizoram chanchinbu phek hma langsarah a thlalak nen a chuang ngei ang a, kan TV news channel-ah headline a ni phak ngei ang. Chu chanchin tho chu ToI lamah hian chhuah duhin Mizorama an reporter hian zuk ziak ta se, Vairamah chuan bazar in (mall) lian a tam lutuk a, hetiang tiat mall hawn hi 'news' a ni phak lo ang. Chuti khawp chuan national media lama 'news' tling tura lan phak hi keini tan chuan a harsa a ni.

Ngaihdan tal pawh...
News lamah kan lang lo a nih pawhin, kan ngaihdante zuk ziak ve ila, kan ziak thiam rual hian zuk ziakin chu'ngte chu rawn chhuak ve chuai chuai se kan duh ṭhin. Hei hi a la harsa lehzual a ni.

Hetianga 'ngaihdan' ziak phak chin chu 'columnist' an ni a, columnist ni tur chuan senior journalist emaw, mi langsar tak (prominent citizen) lam emaw nih a ngai a, a nih loh chuan sports lama ngaihdan ziak turin infiammi hlawhtling ni phak chin emaw a ngai.

Hetiang ni lo, national newspaper lama ngaihdan ziak phak hi an awm leh a, chu chu mithiam bik academician kan tih angte hi an ni leh bawk. Chutiang tur chuan kan university-a kan professor rualte hi intuaihriamin rawn ṭang thar se, an article hi national media lamah thawn taima se, a tirah an chhuahsak kher lo a nih pawhin an chhuah hun a la awm ve nge nge thei a, chumi thleng tur chuan beih ve fe erawh a ngai ang.

Kan lan theih dan
National media lamah hian lan theih awlsam deuh a awm a, chu chu 'thil danglam bik' a thlenin a ni.

Leimin rapthlak te, lirthei chet sualna rapthlak deuhte emaw awm se kan lang ve thuai a, a nih loh pawhin chanchin ngaihnawm danglam takte pawhin ngaihven a hlawh. Tlemlai deuha Sairang naupang chanchinte leh Lunglei hmeichhe naupang zaithiamte pawhin a thleng thui a, 'nghah loh dawr' kan neihte leh khawchhak aṭanga ruihhlo tawlh ruk lian tham mante pawh an chhuah chhawng ve fo.

Vanduaina thil mah ni se han sawi lang ila - Mizoram Premier League player Peter Biaksangzuala thihna vang khan BBC hian min rawn interview-a, ka thusawite an TV-ah tichhuak a, Indian media chu sawi loh CNN, Reuters, Aljazeera, Goal.com leh khawvel huap media pawhin min rawn be ve nasa mai. India ram media-ah chuan a darh nasatzia kan hriat kha.

Tun hnaiah a takin kan hmu a, kan ram chhungah (ramri ni loin) Vairengte daiah buaina a chhuak a, silai a ri a, mitthi an awm a, hei chu national media mai ni lo international media thlengin a chhuak. Kan duh ang diak diakin chhuak lo mah se an hriat theih dan zawng zawng dapin 'news' tiin an rawn zawng a, Mizoram lam an rawn biak pawh loh phei chuan Assam lam duh dana tichhuak pawl pawh an awm - hei hi kan umzui thui deuh ang.

"Sawi ve rawh u"
July 26-a Assam police lam kan rama ralthuam nena an lo luh avanga inkahna a thlen hma khan Assam ho chet duh dan dik lo avangin buaina a awm fo tawh. Hetiang hunah hian Assam Chief Minister, Chief Secretary bakah an DGP leh DC-te thlengin media-ah an thu leh hla kan chhiarin kan en fo a. Mizoram lam erawh a reh deuh ṭhuap mai. A chhan chu hei hi a ni - kan state official lamin ngawih an chuh vang a ni.

Kan journalist senior, PTI lama rei tak a awm hnua ToI lama thawk mek Pu HC Vanlalruata chuan, "Kan hotute'n engmah an sawi loh chuan journalist-in ziah tur kan nei lo. Assam lam chu eng pawh thleng se an insawifiah zung zung a, dawt pawh an sawi hreh lo a, chu chu an media leh national media-te'n an pu darh leh mai a ni. Hetiang thil a thlen chuan kan sorkara Home minister emaw, Chief Secretary emaw, Home Secretary tal hian press briefing hi nei ṭhin se, chu chu kan ziak ve ang a, national media-ah kan lang ve a ni mai. In thu leh hla ziah tur pawhin engmah in sawi ve duh lo a," tiin ṭhahnemngaih thilah sorkar hotute a lo hrilh/hau tawh nghe nghe a ni.

Pu HC Ruata hi he mi chungchang hi ka va zawt a, "Ṭhahnem kan ngai a, kan state official-te thusawi ziah ve kan duh a, kan han bia a, an ngawi tlat zel a, engmah an sawi ṭha duh lo a, keini tan ziah tur a awm lo. Khulam chuan minister chin a nih loh chuan top official leh senior politician thu leh hla lo chu an la chhawng duh ṭhin si lo, kan chanchin lam ziah ve tur hi a vang a ni," a ti.

Kan hotute hian insawifiah emaw, thil thleng apianga thu leh hla neih emaw ṭul an ti lem lo a ni thei a, sorkar duh dan zawk a nih chuan dem tur pawh an awm lo ang. Chutihlaiin a journalist thlirna lam aṭang chuan behchhan tur an duh ve si a, an hmu lo. Journalist chuan 'source' nei loin thil an ziak thiang lo a, source-ah CM emaw, CS emaw chu hmang thei ṭhin se national media pawhin an la chhawng duh deuh ṭhin.

Hetihlai mek hian Assam CS leh DGP emaw, an CM thlenga an lo ṭawng fo si avangin Assam thu leh hla zawk a chhuak leh ṭhin a - kan journalist-te an hawihai deuh ṭhin a ni.

Kan sawi ve ta e
Tichuan, Assam lamin 'an cho a, an rim a, an rim thlu ta' a ni ber a, July 26 tlai lamah chuan kan sipai tawm buk thleng thlenga an rawn luh chilh takah chuan a chhakah kan sipaite an insawn te te a, kan sipaite chuan 'anmahni duty post' chu an kap ta a, a bula awm Assam police-te pawh an lo thi palh ta hial a ni!

Kan sipaite'n Vairengte daia Mizoram chhunga Mizoram police duty post laklet an tumnaah duty post bul vel an kap a, a bula awmte an thih palh takah chuan kan Home minister, Mizo pa tak mai, politician dangte anga ṭawng ve mai mai ngai lo pawh a ṭawng ve a ṭul ta.

English-in thuchah a rawn nei ta chiah mai chu national media zingah chhuah lo chhiar ila an tlem pharh ang. Kan han sawi ve ta chiah chu min chhuah ve duh tih a chiang e - Vaihoin an awih leh awih loh chu thuhran ni se, kan ṭawng ve phawt chuan an chhuah chhawng ve mai.

Kan Chief minister pawh TV lamin an rawn kawm nghal vat a, an thiam tawpa awh an tum pawhin a aia mawiin a lo chhâng par par a, chu'ngte chu national media dang pawhin an la chhawng zel a, Vairengtea state ṭhenawm police kan phalna loa lo lutte chanchin kan hotute sawi chu India-in a hre ta - an pawm duh lo a nih chuan kan thiam loh a awm tawh lo. Kan hotute'n an ka an âng tawh a, chu chu India-in a hre ta e.

Assam lam pawhin an lo sawi ve nasa a, CM-in press conference a nei a, DGP a ṭawng chhuak a, a thei thei an zualko a, an insawi khawngaihthlak a - a awih tawk an awm ang a, a awih lo leh pawm lo pawh tam tak kan awm.

Media war a awm em?
Social media war chu a awm ngei mai. Kan ṭhalaite'n an thiam zawng takin 'Hnam Hnatlang' an nei a, keini aia lêt tam taka Twitter account ngah zawk tur pawhin an hneh lo, kan ṭhalaite an ṭang rual - hnatlan hi an la chhunzawm zel a ni.

Social media-ah kan Sap ṭawng thiamte an rawn che tak tak a, a ngaihnawmin a thlamuanthlak a, lung hial a chhia. Hindi thiam lah kan lo nei ṭha a, Vai mimirin an hmuh leh ngaihthlak theih turin an lo che ve char char bawk a, hnam hmangaih vangin kan thiam ang zawng zawngin kan au chhuak a - Mizo ṭawnga thuziak hnam hmangaihna kai tho thei ṭhahnem tak a piang bawk - graphic designer leh video editor ṭhate thlengin ram tan an rawn pen chhuak tih i phone-ah i hmuh kha.

Ka sawi tum erawh chu social media ni loin traditional media (newspaper & TV lam bik ti ang) zawk a ni. India ram chanchinbu lianah kan ram lama an aiawihte'n an ziak ve reng a, ToI front page-ah hian Pu HC Ruata thuziak pawh a chuang ta a, The Print lama ṭhianpa Adam Saprinsanga thu ziakte chu ngaihnawm tak a ni a, media hrang hrangah kan ṭhianpa Henry a ṭangkai a, hming hmerha sawi sen an ni lo - national TV lam mi leh sa kan neihte pawh an ṭang khawp mai.

Kan sorkar hotute'n TV interview-ah kan dinna leh nihna chiang takin an sawi zel a, chu pawh chu India-in a lo hmu ve ta zel.

Vai media kan tihte pawh 'a lehlam' ṭantu an ni vek lo a, Google aṭangin han zawng ula, tun hnaia Vairengte daia buaina chhuak an ziah dan hi chhiar ula, "Min ṭan zawk," kan tih mai tura thu ziakte pawh hmuh tur a awm ta nual a ni.

Kan duh khawp leh kan duh ang zanin kan la lang tam lo a ni thei a, kan lungawina khawpa lan kim chu Mizoram lam tih theih ni loin khu lama a chhuahtute thu a nih miau avangin a harsa a - kan journalist-te hian an theihtawp an chhuah tih erawh ka hriatpui. Kan sorkar hotute pawh an ṭang ngang mai - Deputy CM hoin media-a ṭan rual dan tur an sawiho rup mai a, a lawmawm takzet a ni.

"Engvangin nge kan ramah an lo luh?" tihte leh "Assam Chief Minister hian thil tum ruk a nei em?" tihte pawh sawi tel a chakawm a, "Heng thil zawng zawng hi Amit Shah leh Himanta-te thluak niin buaina lam ni lo a aia ril zawkah thil tih tum an nei a ni zawk lo maw?" tih zawhna rilrua awmte pawh remchangah kan la ziak ve dawn a nia.