KAN HLOH HLÊPAH CHHIAR TUM ILA
Assam Sawrkarin min rawn nêk dan ringawt hi chu a intham loh thlâk khawp mai. Mifing Thomas Hobbes leh Charles Darwina te thukhawchanga ramhnuai mizia (state of nature) “A ruh no no chhuakah” tih ram ze hlui zet mai kha an rawn chelek a ni ber a. Mahse hnara khawn ang fawkin, “A vawtuin êk a cheh” (be hoisted on their own petards) tih ang zia zângin vawiinah chuan a vaw hmasatu Assam lam chuan an hliam an liak ta lup lup mai kan ti thei awm e.
Kan hotuten, “Mi lu la hnam kan nih hi” an lo tih ṭhinte pawh kha thu puarpawleng mai chu a ni ta lo. Ral kah lamah chuan kan Police te an lo duai lo khawp mai a. A tir lamah chunglam thupek avangin han insum deuh ṭhin mahse a hun taka rah ṭhin ang maiin an rawn che chhuak a. Lehlam ho chu an vakul chang tawn thlauh phung leh hniak pherh vungin an tlan chhe ta a nih kha. Heta Mizo pasalṭha 20 emaw vel lekten Assam police 200 rual, ralthuam leh bungraw famkima rawn inthuamte an nawr let dan hi Sap hla phuah thiam Alfred Lord Tennyson-a dungthûlin,
When can their glory fade
O, the wild charge they made!
All the world wondered.
Honour the charge they made,
Honour the Mizo light brigade,
Noble Mizoram Policemen !
“An ropuina hi a chuai ngai dawn em ni?
An va bei let huaisen em!
Khawvel mak tih hial a nih hi.
An huaisenna hi fak rawh u,
Mizote hi chawimawi rawh u,
An Police te an va fak tlak em!” tih ve dup dup mai a châkawm hle a ni.
Indona dang kan hmachhawn mêk:
Silai mu-a indona kan hneh hnuin thu-in kan inbeizui mêk a, kan la inbei dawn chauh a nih a rinawm. Tawng theih lamah leh dâwt phuahchawp lamah chuan Assam CM leh a thuihruaite hi kan tluk dawn hauh lo. Khawvel hmaa an thiam channa tur chuan, “A dum pawh a vâr” tiin meikawhin an ṭang zel duh dawn a ni. Tunah pawh social media hrang hrang Twitter leh platform dangah hlet an rawn chhuah nasa tawh.
Thu mai tam sa zo lovin an vauchher ber ṭhin kawngpui dan an rawn tharthawh leh ngei a, rail kawng thlengin an kar phawng rem rum bawk a. An mi leh sate Mizorama zin lo tura fuihin Mizoram chu zinna atana ram ralṭi ber angin khawvel mit hmuha pholan an tum mek a nih hi. Kan hming tihchhiat nan drug tawlh ṭhin ni-a min puhin kan motor te pawh Police-in check ngun turin sawrkar meuhin thu a chhuah ta dup dup mai a. An duh chhe sâwt ta hle mai a. Min hrêkna tur chuan a chhe thei ang ber hmanrua an chelek duh zel ang.
Mi biangbiak thiamna (diplomacy) thilah pawh hian kan tluk lo vang tih a hlauhawm ang. Assam Chief Minister ṭawngkam chhuak hi en ila. A lan dan chuan ṭha taka inbiak duh reng, remna siamtu nih duh reng angin khawvel hmaah a inlantir zel a. Ṭawngkam mawi lo leh buluk a hmang lem lo. Mahse rûlngân ang maiin a tum chu, “Ka meiah rap se” tih a ni tih hi kan hriat fo a pawimawh ang. A ṭawngkam thlum leh vervekah hian kan hotute pawh an tawlhthlu lo turah beisei ila. Keini lam pawh kan ṭawngkamah fimkhur ila.
Tualchhungah chuan lo inhrosa viau pawh ni ila, hnam dang hriatah vauna thu leh ṭawngkam mawi lo dang hi rawlh lo bawk ila khawvel hmaah kan mawi zawk ang. Khu lama buaina avanga tun hmaa hnam dang kan rama awm pawisawi ve lo te chunga kan ri phut ṭhin kan pumpelh ta te hi kan changkânna pakhatah kan ngai thei ang.
Social media-a indonaah hi chuan kan ṭangrual viauvin a lang. Media pangngai leh hlun zawk (conventional or traditional media) indona-ah pawh Assam media tih loh chu thiam loh min chantirtu tumah kan la hmu lo. Anmahni ta bik TV channel leh tualchhung chanchinbu-ah te chuan an lo inhampuar ve viau a nih pawhin a awm rêngah ngaihsak ila. Khawvel hmaah erawh chuan Mizote hi kan chan a la ṭha hleah kan ngai thei awm e. National TV channel, chanchinbu leh khawvel huap channel BBC, Al Jazeera, CNN leh a dangte-ah pawh kan dinhmun hi chiang fek fawkin tarlang thei ila chu duhthusam a ni.
Eng nge kan tih tur ni ta?
He kan buaina aṭang chiah hian Mizoten media lama kan tawng chin a lo lang chiang ta khawp mai. Social media hmanga tualchhunga thu kan lo inchuh ve fo mai piah lamah hian kan ram leh hnam tana pawimawh chu khawvel hriata in pholan ve theih hi kan hmabak leh agenda lian tak a lo ni ta a ni. Kan thiamchanna leh kan Police leh sawrkar kan thurualpuizia chu tualchhung chanchinbu leh social media-ah Mizoṭawng chuan kan vawrh darh nasaa, mahse kan huam a la zim hle.
Chuvangin, khawvel hmaa Assam ram thiam lohzia pholang tur hian a thiam bik kan media person te an chet fe a ngai. Vanglaini 31.7.2021 a chhuaka Lalnghinglova Hmar article, “Ziak Ve Ula” tiha kawng min kawhhmuhte kha a pawimawh ngawt mai. Eng ang pawhin ṭhahnemngaiin kan thiam thu hi Sapṭawng/Hindi-in khawvel hriata puanzar duh mah ila chanchinbu lian leh TV channel liante thleng pha tak tak tur chuan an mi leh sa nih emaw, hetiang lam ziak thiam mi (columnist) emaw nih kher a ngaih avangin kan tawng chin a la hniam deuh a ni.
Lalnghinglova Hmar sawi anga HC Vanlalruata, Adam Saprinsanga leh Henry-a ten national newspaper-a an ziak thei kha an chhuanawm hle. Kan mi thiamten Hindi leh Sapṭawngin FB, Youtube leh Twitter-ah te thiam takin an ziak te hi a ṭangkai tho laiin, national media thleng pha an la awm meuh lo. Vanneihthlak taka National TV channel pahnih khatin emaw chanchinbu lian reporter-ten emaw kan hotute an kawm fuh chang a awm hi a lawmawm laiin a la tawk hauh lo.
Mahni inmualpho pawhin sawi ta ila, Hindi chu sawi loh Mizote hian Sapṭawng hi kan lo command ṭha lo hle tih tun boruakah hian a lang fo mai. National channel meuhin min kawmnaah pawh duh angin kan insawifiah zo lo fo. Ṭawng kan thiam loh a leiah kan sawi tum loh loh kan sawi ang tih pawh a hlauhawm thei ang, ṭan lak a ngai khawp mai.
Tualchhungah Sapṭawng chanchinbute pawh kan nei nual a, a lawmawm. Duhthusamah chuan local TV channel pawh hi English-in nei thei ila a ṭha ngawt ang. Kan ram ṭhenawm (Assam chu sawi loh) Manipur, Nagaland leh Meghalaya-te pawhin an neih theih chuan engah nge kan neih theih loh bik lem ang le? Kan ṭhalai sapṭawng thiamte tan Newscast leh Anchormanship lama inzirna ṭha tak pawh a ni ngei ang.
Kan ṭhalai lehkhathiamte pawh hian journalism leh mass communication lam hi an uar a pawimawh dawn khawp mai. I ngaihtuah ngun teh ang u. Chakma leh Bru chungchangah pawh media lamah kan veikhawr tlat a, kan hmusit zawk mahten min tlan khalh fo nia langte hi inzir nan hman a hun ta.
Tuna kan buaina hian ṭanrualna min han pe ta phawt a. A hma zawng kha chuan, “Khawi lai ber khu nge kan ramri? Kum 1875 notification nge kum 1933 notification? Suakpuilala nena Sapho sauitan kum kha 1850, 1871 nge 1875?” ti mai mai khan kan mi thiamte pawh an inhnial fo a nih kha. He thil hi chu engtik khawtikah mah keini State pahnih hian kan sawi fel dun a rinawm lo. Min sawifel saktu (arbitrator) kan mamawh ang. Chu chu Supreme Court lam lamte pawh a la ni mahna. Dam rei nghah thilte pawh a nih dawn hmel.
Tunah hi chuan Mizo hnam leh Mizote sahuata min rawn khawihna hi kan tan chuan malsawmna inthukru, kan rah chin apiang kan ram ni zel tura hmanraw remchang leh min ṭanrualtirtu a ni ngei ang. Kan delh chin na nâ nâ hi chu satel mau seh ang tlata ngheta kan chelh zui a ṭul ang. A tir lama hloh kan neih pawhin tunah chuan kan hloh kha hlêpa chhiar i tum zel teh ang u.