Written by
Lal Thansanga
College Veng, Saitual

Ramri buai a ruh langa thlirna

Mizoram history a dai leh tawh ngai lo tur Mizoram leh Assam ramri buai chungchanga kan dinhmun dik tak, a ruh langa thlirna hi a lang tam lo hle mai.

Mizoram Piolice lamin Assam Police 6 an kah hlum avanga chak ta mai anga kan lo inngai te, TV news channel pakhata interview a kan chet chhiat avanga tlawm deuha kan ingai te, Facebook leh YouTube live channel pakhata Mizo tel ve a chet ṭhat avanga sang leh dawrha kan inngai te, Twitter-a Assam Chief Minister Himanta Biswa Sarma kan chhaih buai avanga chak zawk emaw kan intih lai hian, "Mizoram ramri chu a zauh belh ta em?" tih zawhna hi chhang ang u le.

Mizoram hi a hma aiin a zau sawt lova, zim sawt thei dinhmunah a la ding mek a ni. Hei hi thudik tak a ni a, thudik hi a chang chuan a kha fo a ni. He thudik ka sawi hian politics ka sawi lova, Mizote hian thil awm dan dik tak zawk hi kan hriat a pawimawh avangin tun ṭumah hian thil pathum - (1) Kan ramri dinhmun (2) Media war leh (3) Kan dinhmun dik tak sawi chhuah ka tum dawn a, tu pawi kan sawi em lovang chu maw?

Kan ramri dinhmun:
July 26-a inkahna kha Mizoram chhung dik tak a ni a, Assam Police te kha an rawn lut tawh zawk a ni. Mizoram sorkarin "Kan ramri" tia a chhal phei chu a hauh pawh kan hauh ngam loh mai bakah sawi pawh kan sawi ri ngam mang lova, chu chu 1875 ramri niin Dholai bulah daih a awm. Tuna inkahna hi chu Dholai he lamah Lailapur a awm a, chumi aṭang chuan Mizoram lam pana chhoh zel ngai a ni a, "kan ram" kan tih chhungah central rawtna angin Assam lam chan neutral force SSB an awm a, chumi kal pelh chuan Mizoram lam chanah neutral force tho CRPF an awm leh a ni. CRPF awmna chhakah hian Mizoram Police awmna a awm a, hei hi Assam Police hian an rawn luh chhuah hman chu a ni.

Vairengte mipuiin an khaw chhung ngeia Assam Police lo lut hi an ngaithei lova, silai leh ralthuam ṭha ber ber nena rawn chho Assam Police-te chu chem tum leh tiang nen an lo do ta a, hetihlai hian mahni duty post aṭanga an um chhuah tawh Mizoram Police-te pawhin an pute hnen aṭangin kah let phalna an hmu ve a ni. Mizo Police-te hi kah phalna an hmuh chiah chuan an lo dawihzep hauh lova, an inkap ta a. Thil thlen dan chu kan hre ta a, Vairengte mipui huaisenzia leh kan Police te silai kah thiamzia hi khuareia kan la sawi zel tur a ni.

A pawimawh ber erawh chu, "Ramri chu kan zauh ta em?" tih hi a ni a, kan la zauh lo. Kan Police duty post Assam-in min hneh chhuh kha kan la let leh mai a ni. Kan thih ve loh avangin chak angin kan lang a, a nihna takah chuan kan rama Assam Police lo lut kan lo kap a, an kir leh ta tih hi thil awm dan a ni. Kan ramri hi zauh theih ni se a duhawm hle a ni.

He thu ka ziahlai hi chuan Aitlang leh Buarchep lamah chuan a chan chhe zawk kan la ni a, Assam Police lamin "Kan ram min nek" kan tih kha an la kir leh lova, Assam Police-te chuan min la nek ta ngar ngar a ni.

Media war:
A hre zawkten media war chung­chang an sawi kan lo hre tawh a, chuti chung chung chuan media lama kan indonaa kan ngaihdan inthlak vut vut reng mai hi uluk deuhvin chhui ila a ṭha awm e.

News channel lar Republic TV-in ramri buaina debate an rawn nei a, Mizo zingah kan MP Pu C Lalrosanga leh ZPM lam mi Pu TBC Lalvenchhunga te an tel. Kan duh ang zanin kan MP-in a chhang lova, vai an ṭawng chak bakah a host Arnab Goswami kha Guwahati mi a lo nih bawk avangin min ṭan lo hle a ni. TBC-a pawh ṭang ngial mahse a point-ah a lut hman lova, thusawina hun an pe tlem bawk si a, he debate a zawh hnu kha chuan national media lama insawifiah zo lo leh tlawm ngawih ngawihah kan indah a ni. He mi hnu hian NDTV lamah kan Minister zinga naupang leh viak ṭha tura beisei Pu TJ Lalnuntluanga an rawn kawm leh a, duhthusama ṭawng a lo nal lo deuh nen social media lamah kan Minister duh khawp lohna leh tlawm ta riaua inhriatna a lian hle, ṭawngkam chhe tak taka kan Minister ṭawng khumtu pawh an tam a ni.

Assam-a media house pakhat hriat hlawh vak lo, InsideNE tih chuan hmar chhak state hrang hrang aṭangin mi sawmin sawihona an buatsaaih a, mi langsar tak tak an sawm a, Mizoram aṭangin Pu Hriata Chhangte an sawm a, ṭawng a thiam bakah a subject a hre chiang bawk a, a sawi ṭhat em avangin Mizote chu media war lama che ṭha em emah kan han indah leh ta bawk a.

Heti hian khaikhawm ve dawn ta ila, khing media interview pahnih khata chet chhiat avanga tlawm duai duaia kan inngai hi a dik lo. Facebook leh Youtube-a sawihonaa kan sawi ṭhat avanga chak ta viaua inngaih pawh hi a dik chuang lova, tumahin mark min pe lova, mark pe theitu sorkar laipui hian eng mark mah min pe duh lovin ngawi rengin min thlir a, kan kawngpui an dan pawh a hawn tir duh lo chu a nih hi.

Social media lamah Himanta kan auh buai avanga chaka kan inngai pawh kha, "Khawi nge a lawmman chu?" tiin in zawt ila chhanna a awm lo. Himanta chuan kan kawngpui a la dan tir zui zel a, kan Minister mangang central-ah an zuk au ruai a, engmah an rawn ti duh lo mek chu a nih hi.

Media war hi boruak siamna atan ṭha viau mah se chu thil chuan eng nge a hrin chhuah? tih hi a pawimawh zawk a, kan boruak siam hi 'boruak' mai mai a nih si chuan ho tak a ni tih hi i pawm ang u. Kan boruak siam hian kan central a la au ei zo lova, Covid-19 dona damdawi thlengin an la dang lui chu a nih mek si hi.

Kan dinhmun dik tak
July 26-a inkahna khan inpum­khatna min siam nasa hle. Mizo Mizona a kaitho leh a, kha kha a lawmawm lam chu a ni a, kha vek khan ṭawng chungchanga hmasawn kan ṭulzia pawh a rawn pholang (expose) a ni. Kan sawi zui danah ṭawng zir kan mamawh thu pawh kan pawm tlang a, a lawmawm hle a ni. Ruling party lam tan pawh fakna ṭawngkam an dawn khat avangin 'huaisen' tihte an han dawng nak nak a, thil lawmawm tak a ni.

Chutihlaiin tunah hian kan ramria police duty te ei a chhe em em a, tui in turah harsatna an tawk a, mi ṭhahnem­ngaiten an thawh khawm mek a, riahna pawh a ṭha tawk lova, sorkar a lo pachhe tawh nen pawisa duh anga tama vur ngawt theih a ni bik si lova, hei hi kan dinhmun dik tak a ni. Ramri kan tih hian Vairengte bul chauh ni lovin Mamit district lama ramhnuaia duty te pawh a tel vek a, kan dinhmun dik takah hi chuan kan sipaite an khawngaihthlak hle.

Nitin mamawh zawng zawng lak luh theih loh mahse ei tur ngawr ngawr hi chu eng tin tin emaw kan lalut thei zel turah ngai ta ila, chumi piah lamah erawh chuan harsatna kan tawk dawn chauh a ni. Covid avangin kan dinhmun a harsa sa tawh a, ramri buaia kawngpui dan avangin kan dinhmun hi a ṭha lova, sorkar pawh a ṭan lehzual a ngai.

He buaina hian kawngpui dang kan mamawhzia hi a tilang chiang a, tun hma chu sawi ta lo ila tun hnai kum 20 chhunga MNF kum 10 leh Congress kum 10 sorkar khan buh leh bala min intodelh tir theih loh mai piah lamah mi state aṭanga ei tur lakluhna kawng mumal pawh an siam belh lova, a awm sa Silchar Road bak rintlakin an siam lo a ni. Tuna MNF term hman mekah pawh hian an la siam thei chuang lova, a awm sa tlem tlem repair mai mai hi an thlen tawk a ni.

Kan dinhmun dik tak kan en hian, kan ramri buai vangin kan ramri a la fel lo ni mai lovin ram pawh kan lak belh lo tih hi hriat a ṭha. He ramri buai hian min beng harh se, intodelh leh kawngpui ṭha siam thei sorkar kan mamawhzia a tilang a ni.