ENGTIN NGE SUM AN SIAM BIK?

Khawvelah hian intluktlânna tak tak a awm dawn lo niin a lang. Sawrkar hi a ṭha emaw a chhia emaw, thû leh thil ti thei bik chu an awm reng dawn a. Ziaktu ropui Karl Marx-a’n mipui rorelna hnuaia intluktlânna tur ‘communism’ din a tumte pawh kha ‘mumang ram’ mai a nihna lai a awm ve a. Tin, Isua Krista ringtute tan pawh Vanramah lo chuan intluktlânna a awm dawn chuang lo niin a lang. A lian leh a tê, roreltu leh rorelsak te, hausa leh retheite kan han chengho nak nak hi khawvel ti khawveltu a ni ve tlat a ni.

Mi ṭhenkhat chu an pi leh pu emaw nu leh pâte thawhchhuah sa avangin an pian hlimin hausa sâ in an piang a; hemi letling chiah hian pian tirh atâ rethei nghâl an awm bawk. Mi hausa kan tihte hi chuan sum an ngah bik a, in leh lo, hmanrua leh thil hlu an ngah tihna a ni ber. Sum leh pai ngah, mi hausa kan tihte hi awm mai maia hausa an ni hauh lova. Hausa tura an tha leh zung sên zawng zawngte leh an thluak an vawrhvir dante hi a kip a kâwiin kan hriatpui a rinawm loh a ni.

Sâpṭawnga ‘easy money’ kan han tih ngawtte hi awlsam taka neih a ni bikin ka ring lo. Sum hi khawl neih vanga tih (print) pun chiam theih a ni lova. Sum thianghlim lo (black money) hmanga hausa nia an sawite pawh hian chutiang hmanga inbeng muk tur chuan an beih nasat ve viau hi a ngaiin ka ring tlat. Eiru hausa ni-a an sawite pawh hian eng emaw tak chu an ruahman ve fat fat a ngai tho tho a ni. Ni e, hausak hi thil awlai chu a ni hauh lo tih a chiang.

Ti hian mipui kan awm a, mamawh hrang hrang kan nei hlawm a. Zingah kan tho a, chhunah ni kan leng a, zân lo ral lehin a tûkah khua a lo var leh ṭhin. Chutianga hun a vir vêl a, ni thar kan chuankai nitin lai hian mite chuan sum an lo thawk chhuak a, an hausa thûr thûr a nih hi; hetia kan -

- ril a ṭam a, kan in hnawh puar hian;
- chhâwl a hâl a, dang kan tih hnâwn hian;
- hmel leh taksa te kan chei hian;
- in leh lo tur kan sakna zawng zawngah te pawh;
- ei leh bar tur kan zawnna kawngah ngei ngei pawh;
- lei leh hralhin;
- mut a chhuah a, kan zâl a kan muthilh hian;
- chawlh emaw hnathawk a ṭhutthlenga kan ṭhut te hian;
- hriatna leh thiamna tipung tura thil kan zirna ah te;
- chhiar emaw ziah te leh thil kan en leh ngaihthlâk te hian;
- ṭawng te, thusawi emaw kan zâi te hian;
- kal, tlân emaw zuan te hian;
- lirthei khalh lai emaw mi lirtheia kan chuan te hian;
- siam ṭha emaw thil kan tih chhiat nikhua te hian;
- thlâwk emaw kan tleng kual vêl emaw pawh nise;
- lâwm emaw, lungngai a kan ṭap emaw pawh nise;
- thawk a, hlep emaw hloh kan neih pawhin;
- indo a, kan inkâp a, kan in ep mek lai pawh hian;
- zinga mi te’n an lo eirûk a, sum an lo chheprelh mek lai pawhin;
- mifel te’n ram leh khawtlang an siamṭhat mek lai hian;
- impumkhat emaw kan in ṭhen darh a nih pawhin;
- dam lohva in tih dam kan tum te hian;
- thihna ah te, thlanmuala kan inphûm hnu thleng pawhin;
- thlarau chawlhna tur kan buaipui urhsûn viau na kawngah te pawh…

Kan han sawi tâk ang hian, ni tina thil thleng ṭhin aṭangin sumdâwn thiam (entrepreneur) te chuan ‘thil’ an ngaihtuah chhuak bîk a. An remhriatnate chu huaisen taka bawhzuiin hlawhtling tlâkin an bawhzui ngat ngat ṭhin. Hun eng emaw ti hnu ah hlawhtlingin mi hausa an lo ni thei ṭhin a ni. Sum leh pai tam tak nei thei khawpa hausak chu a awlai hauh lo a nih chu.

Mihring theihna hi a lo inthlau khawp mai a. Khaw khat chhuak leh zirna sikul thuhmuna kal emaw, in chhung khata chênga khawsa zâ ṭhinte zingah hian kum a lo vei fe hnuah chuan dinhmun a inthlauh theih ngang mai. Taimakna leh vanneihna erawhin kawngro a su hle a. Sumdâwn leh a peipun thiamte chuan an bula chengte duh leh mamawh ngei hmangin sum an siam a. A hlawhtling lehzualte phei chuan thil la awm hauh lo an vawrh chhuak a, mîte min duhtir thei hial zâwk a ni.

Hausak hluah chu mi satliah tan chuan a harsa e. Amaherawhchu, mi puitling pangngai, thluak fim hmang thei leh taksa pumrua leh pianphung pangngai tan chuan ni tin eikhawp hi thawh chhuah a harsa lutuk tur a ni lo. “Hausa tur chuan hausak phawt a ngai,” an ti fiamthu ṭhin a, a dik fu mai a. Mahse, tuna kan mi hausa eng emaw zâtte hi chu ‘engmah lo’ aṭanga bul ṭan an ni fur mai.

Chutih rual chuan, hausakna leh retheihna hi a tehfung, mi tin mil leh mi zawng zawngin kan pawm tlân theih a awm lo maithei. In leh lo leh sum leh pai ngah tak, rethei tak si an awm fur thei a; chutiang nei ve hauh lo, hausa tak lawi si an awm thei bawk awm e. Amaherawhchu, he khawvela kan awm chhunga hausakna kan tehna ber chu sum leh pai, in leh lo leh rosum ngah hi a ni ber si a.

Eng le khaw le, a sum hnar chu engpawh lo ni se, hausa tur chuan rim taka an thawh a ngai tho tho. Chiahpuam kan tih te, ruihhlo zawrh leh tawlhrûk te, sawrkar leh mipui sum eirûk te hi thil namai lo tak vek a ni. Mahni chauhvin a sumdâwn theih loh angin, sawrkar sum eirûkte pawh hi pakhat chauh tan chuan thil theih loh tluk a ni. Sumdawngte chuan dâwrtu an mamawh a, sum eirûk hmangte pawhin thurualpui an mamawh bawk.

Mihring leh rante pawh hi intodelh thlip thlep, midang mamawh rêng rêng lo tumah kan awm lo. Midang tel miah lo hian rei tak kan dam khawchhuak thei tak tak lo. Chutiang taka inmamawh tawn ṭheuh kan nihna chu mi fâte chuan an hmang ṭangkai thiam hle a, ṭhenkhatte chuan hausakpui nan an hmang hial a nih hi. Chutiang mi, sumdâwn thiamte chu mi ropui tak an ni e.

Chutih rual chuan, dik taka sum siamte chu mi tlem tê an ni lo maw? Dik taka sumdawng tan chuan hausak thut hi thil awlai a ni lo. Hausa thut tur chuan mi bum leh dâwt sawite a ngai a, mi thlimte a ṭul ang a, mi tlawnte pawh a ngai fo âwm e. Tu nge hausa dik a, tu nge rethei dik lo tih te, mi hausate sum chu a thianghlim meuh em, tihte erawh zawng rinthu bâk sawi a har rih maithei. Amaherawhchu, nutling patlingin kan rinhlelh riaute erawh chu eng emaw chen hi a lo ni tak tak fo ṭhin.