MAHNI INTODELH LO A HUAISEN THEI NGAI LO VA, A ZAHAWM THEI NGAI BAWK HEK LO
He thudik hi kan ram hruaitu intite pawh hian an hre ve ṭhin a ni ngei ang, inthlan dawna an thil tum pawimawhte zinga a hmasa berah an dah a ni fo ṭhin. Mahse, an ngaih pawimawh tak tak lohzia chu intodelh nan leh hmasawn nana hman tur Central Sawrkarina Cheng Vaibelchhe tel min pe reng chungin, intodelh chu sawi loh chawmhlawm ti tihin kan la awm reng si a ni.
Intodelha mahni kea ding lo chu a huaisen thei lo va, a zahawm thei hek lo tih hi ka ngaihdan nghet tak a ni a. Pi leh pute'n mahni khamkhawp thar ngaih pawimawh bera an neih a, purchâwk chu zahthlak, khawdanga purchâwk phei chu mahni bâkah mahni chenna khua tihmualphona ti hiala an duh loh ber a nih ṭhin kha hriain, thisena an thlah hian an thuvawn kha vawn ve zel ka tum tlat a ni. Midang ṭanpuina chhe tê pawh dawng lo va, an lo intodelh thei ṭhinte kha an ngaihsanawmin an entawntlak tehlul nen, kan tunlai lalte'n entawn ahneka kutdawh ti tiha min awmpui reng mai hi chu a thinrimthlakin a zahthlak teh zawng a nih hi.
Pathianin a anpuia a siam mihring ka nih vanga keimaha zahawmna awm chu humhalh tum tlat mi ka nih bawk avangin INTODELH hi ka ngaih pawimawh ber pakhat a ni ṭhin a. Intodelh nana ṭan ka lo lâk ve ṭhin dan ka’n sawi ang e.
1. Development Commissioner hna ka thawh ṭan aṭang khan buh leh bala kan intodelh nan leh hralh tham kan neih nan kan ram leilung leh, sik leh sa mila thlai leh thei an ṭhat duhna bik nia hriat hmunah, ‘marketing’ pawh awlsam zawk dan tur thlir lawkin, chin uar dan tur rawtna mumal tak ka duang chhuak a. Mahse, Minister te chu sawi loh officer-te zingah pawh min tuipui an awm meuh loh avangin chutiang ruahmanna chu a hlamzuih nghal ta a ni.
2. Ram hmansawnna dik chu thingtlang khuaah a inṭan tur a ni tih hi ka pawm zawng tak a nih avangin thingtlang mite'n an tuina leh hlawhtlinpui theih tur nia an ngaih zulzuia ‘Plan’ siam tur niin ka hria a. Chutiang tih nan chuan Minister, MLA tinte an bial headquarters ṭheuha ‘Annual Plan’ buatsaihna an hman nan rawtna ka siam a. Chu meeting, vantlang hmaa neihah chuan Department aiawhte leh khaw tina pa ràwn kái pahnih zel huikhawmin an khaw tana ‘plan’ an siam tura tih a ni a. Ka rawtna zulzui chuan chutiang meeting chu bial tin headquarters-ah an nei a. Plan pawh mumal tak an siam vek a ni.
Mahse, chu’ng plan te chu Planning Board Meeting-a kan ngaihtuahin Minister leh MLA te duh dan a nih loh thu sawi a nih avangin engmah lovah a chang nghal ta a ni. Thingtlang mite kuta plan pawisa hman tur zawng zawng a awm chuan, chung lama mite tan eiruk theih a awm dawn loh avangin an duh dan a ni lo tihna ni ngei tur a ni.
3. Chief Secretary ka nih kum khan Cabinet Meeting-ah ei leh bara intodelh nana tihmakmawh, kan ram chhunga leilet siam theihna hmun chauha hman turin pawisa ruahmanna siam ka rawt a. An rem tih anga Planning Commission-ah theihtâwp ka chhuah avangin leilet siam nan liau liau tiin Cheng Nuai 12 (tun huna nuai 120 hu vel) min pe a. Chutiang atana leilet ram ṭha, Palak, Chamdur, Borapansury, Kau Valley, Vaphai te-a hmalakna tur ruahmanna ka siamte chu Cabinet Sub-Committee-in a remtih hnua MLA 13 rualin, “Hetianga pawisa tam tham tak, Bial 5 emaw lek chhung chauha hman a nih chuan, keini leilet ram ṭha neih ve loh vang maia engmah dawng lo turte hian, eng tin nge kan bial mite hmel pawh kan hmuh ngam tawh ang?” an tih chuan chawp leh chilhin Ei leh Bara Intodelhna tur ruahmanna ṭha tak chu engmah lovah an chantir leh nghal ta mai a ni. Nuai 12 chu Constituency-wise, Family-wise-in Cheng 3,000 diat diatin an party mite hnenah an sem zo vek a. Buh fang khat mah thar nana hman a ni lo.
4. MPSC Chairman ka nih lai khan Hindi teacher pakhat meeting-a lo kal chuan Aurangabad-a training a neih laia a rizai thep a saiparhtir thu a sawi a. Lasaitupaina vawi hnih a sai chuan a hrui a chat a. Hrui thara thlaka a sai leh pawh chuan a vawi thumnaah a hrui chu a chat leh a. Mak a ti lutuk chuan a lâ chu khawi lam lâ nge a nih a zawt a. Ani’n a’n hrilh chuan, “Hetiang lâ fei ṭha hi American-te chuan cowboy jean siam nan emawa man to taka an lei ngei tur a ni ang a. Nangni chuan rizai atan lo chuan hmanna tur in hre lo a ni awm a, in va mâwl awm ve?” tia a chhân thu a sawi a ni. Hetiang thu Khawbung vantlang inkhawmnaa ka sawi chuan, pa pakhat chuan, “Kan khaw tlangval Mandalay Cotton Mills-a thawk chuan, a thawhpuite'n, Khawvelah Mizo lâ, a fei ber,” an tih ṭhin thu a sawi bawk.
5. Chhawhchhi hi phai ram te-a kg. khata a tel 30% vel an her chhuah theih laiin Mizoramah chuan 55%–60% a her chhuah theih thung a. Kum 1988-a Cooperative Dept. Secretary ka nih lai khan Ratu tlangdung, W. Phaileng leh Tlabung-ah ka chin uartir a. Chutiang vel chuan an/kan her chhuak a ni. Beihpui thlâk ila chuan kum khat thil thuah kan têl mamawh chu kan thar chhuak thei ngei ang.
Congress Party ka zawm ve lawk chhung khan heng thil pahnihte hi kan chin uar theih nan rawtna ka siam a. Chu chu Planning and Programme Implementation Committee-in a pawm thlap hman a. Mahse, ka chhuahsan hnu khan bawhzui a ni ta lo a ni.
6. Member ka nih vena Darkhuang Society saw leilet siam nana din a ni a. Tuikawng ṭha tak leh tuikhuah lian tâwk a awm a. Vai buh ei lova, mahni eikhawp tharchhuah duh tlat mi ka nih avangin tun kum 20 chhung vel hian leilet ka enkawl a. Leimin avang te, tui tlem kum a nih vangtea harsatna nasa tak ka tawh chang pawhin kan ei khawp chu ka la thar chhuak zel a. A châng chuan kan senso hisapa chhut chuan kan buh thar kg. khat chu Rs. 150/- hu vel a ni. Chuti chung chuan ka la bei zui fan fan zel a ni. Intodelh ngaipawimawh mi ka nih miau avangin.
7. Kan sawrkar hian tih tak takin ti se la, hetiang tih nana Central Sawrkar aṭanga pawisa kan hmuhte hi a hmanna turah hmang se la chuan tunhma kum 30 velah khan Ei leh Barah kan intodelh daih tawh ang.
Tun kum 50 chhunga kan sawrkar fawng vuantute hian kan sawi tawh ang khian an awr bâwk chung aṭanga an sawi ṭhin bâk chu a taka tih engmah an nei lo tluk a ni. A hman lohna tur deuh veka an hman ṭhin avanga chawmhlawm titiha awm zel hi kan ni.
Hripui lêng hi ṭam puiin a zui ṭhin, tih thute chu an hre ve a ni ang, buh chin uar a ṭul thu chu ring takin an auchhuahpui tih kan hria. Mahse, kan thar tam phah vak lo a ni ang, kan Vai buh/Ration lâk luh a tlem phah chuang lo a ni.
Silchar kawng a pin apiangin Tripura kawng, Manipur kawng hman ṭangkai theih dan kan zawn a ṭul an ti ziah a. Silchar kawng a inhawn leh rual rualin an thusawi chu an theihnghilh leh nghal a. Chu’ng kawng pawimawhte chu hman ṭangkai an nih theih nana awmze nei taka thil tih nei chuang si lovin an thu thar sawi leh mai mai rih a nih hi.
Tun ṭumah pawh hian lei dawh ṭhat ngaite leh harsatna dang dang an sawi bakah Kawrthah leh Mamit inkar motor lian kal nan a ṭha tawk lote an la ti vel mai mai a nih leh kha. Chief Engineer Sachdeva hunlai daih tawha CULVERT THLAWK THEI a tihte kha an la hmu let lote pawh a ni ang e.
Eng dang a ni lo ve, kan hruaitu inti vete hian kan ram chhunga kan intodelh theih nana thil thar chhuah hi an duh lo va. Thingtlang khaw tina mite an intodelh chuan, Inthlan huna lei theih an awm dawn lo tih an hria a. Chuvang chuan intodelh lova awmtira an lei duh huna lei theiha an nih kha an duh dan a ni. Chu bakah kan ram chhunga thil thar chhuah aṭang chuan eiruk tham a awm lo va, pawn lam aṭanga lak luh erawh chuan zawng chhangna khawpa tam pawh pen theih a awm a. Chu chu an thlahlel tlat a ni.
Hetiang tih chingte hi kan hnâwl vek a, hetiang tih ching lote hruaitua thlan nachang kan hriat hunah chauh Ei leh Bar leh thil pawimawh dangah kan Intodelh thei ang. Chutih hma chuan, ‘Hmangaihte ṭahna khua a sei lua e, an ti’ tih hla hi kan sa fo ang a, ṭah leh ha ṭhialna hmunah kan awm reng rih dawn a ni.
Faktea thâwm hi kan hre khat ta deuh va, a ṭawngkam hawhna remchangah hmang ila, “Ka unau, chu chu engtikah nge i hriatthiam ang a, engtikah nge i ṭhanharh dawn?