Written by
Lalnunmawia Pachuau
Rua/ Mau project hi kan dinchhuah pui ang em?
Kan Chief Minister Pu Zoramthanga'n a tuipui em em, kan sawrkar Flagship Programme hiala a chhal Rua/ Mau hi tun February Assembly Budget Session, 2020-ah hian chai a hlawh hle a, media pawh a luah hneh hle mai. Hetiang taka nasa a kan pu berin a tuipui takah chuan dan leh hrai kaihhnawih lam chauh lo thlurbing ngut ngut mai chu pa darben nih pawh a awl mai dawn e. Politics hi kan nun nen a inthlunzawm tlat si vang hian General Aung-San pawh khan "Politics ngaihtuah lo chuan mahni a inngaihtuah lo a ni" a lo tih dungthulin kan dinchhuahna tur, kan sawrkar flagship programme pui ber Rua/ Mau chanchin chu bengngawngte hriat khawpin a thangchhuak mek si a, mahni ngaihdan sawi ve ang hmiang.
Mizorama Rua/ Mau Species te: Mizoramah hian Bamboo species hi chi hrang hrang kan nei ve nual a, Dept. of Environment, Forest & Climate Change chhinchhiah dan chuan Species 27 lai an record a ni. Chu'ng zinga langsar deuh te chu - Mautak, Phulrua, Rawthing, Tursing, Vairua, Chal, Phar, Rawnal, Rawpui, Phungkirua, Ralleng mau, etc., te an ni.
Kan ram zau zawng aṭanga chhutin 60% dawn lai hi rua/ mau in a khuh vek a, he'ng kan rua leh mau te hi kan ṭhenawm state te chuan paper industry atan kan lui dungah an tawlh thla ruih ruih a ni.
Eng rua nge kan chin dawn?: Kan sawrkar chuan Flagship programme a nih angin raw chi Brandissi leh Latiflorus chin a tum tih hriat a ni. Tunah hian Lengpui leh Hmunpui ramah a chinna hmun tur vah niin thlan bik mi ṭhenkhat hnenah ṭanpuina pawh sem mek a ni. He Rua/Mau chi hi concern department Horticulture hnenah pakhatmah a lo la thleng lo tih leh an hriatpui loh thu chanchinbu-ah kan hmu fo thung. Hetih lai hian Lengte ram mimal huanah hardenning leh multiply (pu ber
ṭawngkam hawh lawk ila) hi buaipui niin a lang. ZPM General Secretary rualte khan August, 2019 khan an zuk finfiah tawh a, Chief Minister mimal hmalakna an ti nghe nghe. Tuna kan kalpui dan tur ber chu kan ram tualṭo (indigenous bamboo species) te paihbo in ramdanga mi (aliens) kan ching dawn a ni berin a lang; mau hmun vat in mau bawk kan ching dawn a ni ber e.
Kan tualṭo Rua/Mau te hi a hmantlak loh em ni? Kawng hrang hranga zirchian a nih hnuah kan ram tualṭo Mautak (Melocanna baciffera) te, Tursing (Dendrocalamus strictus) te, Vairua (Bambusa vulgaris) te, Rawpui (Dendracalamus giganteaus) te hi Top 20 best bamboo species zingah an lang a ni (Source: INBAR & IPGRI: Priority species of bamboo and rattan). Chuvangin, kan ram tualṭo Rua/mau te hi hnualsuat mai mai chi niin a lang lo. Tuna kan Rua/mau lak luh - D.brandisii & D.latiflorus ai chuan kan Mautak te, Rawpui te, etc., ho hi mechanical property hrang hrang contents a hniam bik lo a, potential pawh an nei ṭha zawk niin zirchiannaah a lang. Tuna kan chin tur Brandissi leh Latiflorus hi Operational Guide Line of International Bamboo Mission Revise, June 2019-ah khan raw chintlak zingah a telh lo bawk.
Tin, indigenous species reng reng hi a tlo-in a daih rei tih hi Global Biodiversity expert te pawhin an nemnghet bawk. Ram changkang apiangin an ram tualṭo humhalhna kawngah nasa takin ke an pên zawk laia kan ram tualṭo thlakna tura a aia ṭha zawk ni chuang lo hman kan tum danah hian kan pu ber tum ram hi hriat chian a chakawm hle mai.
Kan neihsa hi enga tinge kan hman ṭangkai kai loh? Kan tualṭo Rua/mau, potentiality ṭha takte hi eng vanga hnualsuat nge kan nih? Kan Mautak zozai te hi a ṭhat tehlul nen a aia ṭha bik chuang lo hmanga thlak kan tum chhan hi engnge ni ta? Kan mau hmanga kan state economy chawisan kan tum a nih chuan Mautak (Melocanna baccifera) ah hian insawrbing ila ṭha zawk tur a nia.
Tuna Brandisii & Latiflorus seeds & saplings supply, plantation, etc., kan buaipui tumna sum hmang hian market analysis, technological process, logistics, etc. lam hi buaipui nghal thei zawk ila, hmasawnna chu kan hnaih zawkin a rinawm.
Tuna kan mau buaipui hi a puitlin hun chhung a rei leh dawn. Kan neihsa, puitling sa hi sawngbawl ila kum 10 chu kan save nghal thei dawn tihna a ni. Kan dinchhuah nghalna kawng tur pawh a ni zawk ang; a market a awm phawt chuan. Nge ni, Brindissi leh Latiflorus hi a ṭha bik lutuk a, a ṭhat bik riauna hi kan pu hian ramri chinfel dan thurûk ang hian a la zêp hrih zawk?
Kan kalpui tum dan hi han thlir ila, pre-harvesting (Culturing & propagation, plantation, etc.) tih bawrah hian Sustainable Economy siamṭhatna tur thil pakhatmah a awmin a lang lo. Sum hman ralna char char leh mi ṭhenkhat sum siam tumna mai a ni tih hi zêp ṭang ṭang tum mah ila Serafim ho te pawhin an hmu tlang vekin a rinawm e.
Post-Harvesting leh Market dinhmun tur a chiang lo: Tuna kan Rua/ mau chi lakluh Brandissi te hi a hlutna tak tak tehna tur chuan post-harvesting management lai bawk hi a pawimawh chu a ni leh ṭhin. He post-harvest management lai hi agromarketing-ah chuan a harsa leh buaithlak lai ber a nih a rinawm a, a hlawhtlinna hriltu lian ber a ni bawk. Tun thleng hian he kan raw chin tur aṭang hian engnge kan product dawn tih te, regulated market a ni em tih hi chiang taka hriat tur a la awm lo.
Tuna kan mau lakluh tur hi a pre-harvestment management lai a hlawhtlin dawn leh dawn loh hriatna a la awm miah lo! A hlawhtling thei tura beisei a nih lai hian a backup turin a prototype takngial pawh hmuh tur kan la nei lo niin a lang. Chuti chung chuan Major Project anga kalpui nghal kan tum niin a lang si!
Pre-harvesting management (propagation, plantation, etc) lai hi lo hlawhtling ta tehreng pawh ni ila, a aia hna hautak zawk post- harvesting management lai hi kan buaina hmachhawn tur ni thovin a lang. Pre-harvesting hlawhtlin leh hlawhtlin loh hriatna tur ringawt atan hian, tluang taka a kal a nih pawhin, kum sawm chuang a ngai a, chuvangin kan neih sa Rua/mau sawngbawl lova a dang kan chawlut kual vel hi zawng kan thlen chin tur hriat a har khawp mai.
Kan neih sa Mautak hi sawngbawl mai ila chuan post harvesting hi direct-a buaipui nghal theih a ni ang a, hlawhtlinna kawng hi nasa takin a tawi zawk ngei ang le.
Tlangkawmna: Kan kalphung hi ngun taka thlir chuan kan thil neihsa aṭanga ram economy ṭha siam tumna tak tak ai chuan; sum siam theihna project phêna duhsak zawngte vulhna remcháng kan melh mêk ti ila kan sawi sual tam lo ang.
Kan pu ber hian kum 1998-2008 chhunga sawrkarna an chan lai khan a buaipui tawh a, Congress kum 10 an lo lal chhung khan zirbingna hun ṭha a nei tura ngaih a nih laia tuna zir chawp leh tura kan han kal leh tur hi chu ram ropui hi engtikah tak thleng ang maw?