HMANGAIHNA EP (OPPOSITE) HI HUATNA A NI LO
Elie Wiesel hi Indopui Pahnih hunlaia Nazi sipaiten Juda mite an suatna hmun, Auschwitz leh Buchenwald concentration camp aṭangin a damkhawchhuak a. A pa, a nu leh a farnu te he hmunah hian a chan hial. He hmun aṭanga chhanchhuah a nih hnu hian mihring dikna chanvo humhimna atan nasa takin a bei zui a ni.
1986 khan Nobel Peace Prize a dawng a, hemi ṭuma a thusawiah hian , ‘Awn lam nei rawh, a laia din hian rahbeha awmte ni lovin a rapbettute a pui a ni. Ngawihsanna hi hnehchhiaha awmte ni lovin hnehchhiahtute lamṭang a ni’, a ti nghe nghe.
Bible zirtirna leh ngaihthahna, ngaihtuah nawn a ngai e.
Rev. Zairema khan ‘Pathian Rethei Lam Awn’ ah chuan mi hausa leh Lazara tehkhin thu kha heti hian a sawi a, ‘Mi hausa khan a hlep ruk emaw thilsual hranpa a tih emaw kan hre lo, ui tluk pawha rethei a uksak loh kha Pathian demna a ni’ tiin. ‘Retheih chhan tam tak sawi tur a awm ang; piang fuh tawk lo a rilru lama rual ban loh vang te, leh mimal taksa hrisel loh vang te, khawtlang rorel dan phung dik tawk loh vang te tiin a khaikhawm theih ang a…Kan zir loh vang ni lo, kan chunga thil thleng ṭhinte avang leh remchang kan tawn loh avanga rethei kan ni thluah awm e… Hmeithaite chu Bible pawhin rethei sawi nan tak a hmang a, mipa tha ang an nei lo, kan khawtlang nun phungah pawh sut tur an ngah bik, an rethei hle a ni. Tunlai kan khawtlang kalhmang hian hausa lam a awn a, a vur deuh telh telh a, rethei tan thiltih a harsa tial tial bawk’ tiin a sawi zui a.
Rev. Zairema thil thlir thui leh hmuh thukzia hi vawiin hun aṭanga thlir let pawh hian a la pawmawm hle. Kan pianchhuah dan te, kan seilenna te, kan khawtlang kalphung leh rorelna tam tak avanga dinhmun inang lova ding leh inthlau kan nihna (structural inequality) chu a hmu chiang hle a, khawtlanga dinhmun hniam te chu anmahni thiamloh a puh ngawt ṭhin hi a fuh lo thei hle a ni tih a tarlang chiang hle.
George Monbiot chuan, ‘Thawhrimna hi sum leh paia hausak hriltu ber ni se zawng, African hmeichhia zawng zawng hi millionaire an ni ang’ tiin a phena thil awm chu thiam takin a lo tarlang bawk a ni.
Midang pheikhawk bun…
Archbishop Helder Camara khan, ‘Rethei hnenah ei tur ka pek chuan mi thianghlim tiin min sawi a, engvanga rethei nge an nih tih ka zawh chuan misual chhuahin min chhuah leh si’ tiin a sawi a. Camara thusawi hian ngaihtuah a tithui hle. Mi harsa zawkte hi sum leh pai emaw, a tha thawh zawng te pawhin kan pui fo a, thil ṭha pawh a ni ngei mai.
Chumi piahlamah chuan engvang chiahin nge chutiang dinhmunah chuan an din tih zawh chu an harsatna tak tak su kiang tur leh an saltanna ata an zalenna atan thil pawimawh lai tak a ni. Nimahsela, chu zawhna zawh chu thil awlsam a ni ta hauh lo mai.
Mi harsa zawkte harsatnate, a bet zawkten thawm an chhuah theih lohnaahte hian keimahni ngei pawh hi mawhphurtu kan lo nih ve theih ṭhin vang a ni. Tirhkoh Paula chuan, ‘Lawmte chu lawmpui ula, ṭapte chu tahpui rawh u,’ (Rom 12:15) tia min zirtirna hi chîk zawk a ngaihtuah fo a ṭul hle. Ringtu ni si, mi natna thinlung taka tawrhpui thei lo, mahni hlimna leh nawmsakna chin chiah ngaihtuah nih hi a hlauhawm hle. Mi harsa zawkte neksawrtu kalphung dik lo chu siamṭha a, ráwl chhuah a, mi harsa zawkte tana beih leh auchhuah hi kan tihmakmawh a ni.
Rev. Dr. Martin Luther King Jr. khan kahhlum a nih hmaa a thusawi hnuhnung ber, bawlhhlawh thianfaitute chanvo humhalha pungkhawm hmaa a thusawi, ‘I’ve been to the mountain top’ tihah khan Samari mi ṭha tehkhin thu thurchhuakin a hunlai dinhmunah chuan a chan a, hei hian ngaihtuah a ti thui hle. Jerusalem leh Jericho inkar kha a hunlaia hmun ṭihbaiawm tak, ‘Bloody Pass’ an tih hial a nih thu a sawi a. Puithiamte leh Levia chite khan mi kut tawk hliam tuar lo let reng an hmuh khan an rilruah thil tam tak a lo lut ngei ang. ‘Ṭanpui ta ila, ka chungah eng nge thleng thei ang?’ tiin an inzawt ngei ang. Inkhawm tur emaw, meeting pawimawh nei tur emaw an ni maithei. Chutianga mi lo let reng chu suamhmang tawktarhte pawh a ni thei reng a ni. Samari mi ṭha a lo kal a, chutah chuan chu zawhna chu rawn letlingin ‘He mi hi ṭanpui lo ta ila, a chungah hian eng nge thleng thei ang?’ tiin a zawt ta zawk a. ‘Keimah’ tih aiah ‘Nangmah’ tih dah len chu Lal Isua ngaihpawimawh lai a nih thu a sawi. Bawlhhlawh thianfaitute chanvo atan bei tura pungkhawmte pawh chuan, ‘He thil hi bei ila ka chungah enge thleng ang?’ tih zawhna ni lovin ‘He thil hi bei lo ila he’ng mite chungah hian eng nge thleng ang?’ tih chu an zawhna zawh tur tak niin a sawi.
He Lal Isua zirtirna chungchanga Rev. Dr. Martin Luther King Jr. thusawiah hian kan ni tin nuna ngaihtuah zui tham thutak leh thûk tak a inphum tlat a ni. ‘Nangmah I Inhmangaih angin I vengte I hmangaih tur a ni’ tih hi Narendra Modi sawi a ni lo va, Amit Shah sawi a ni hek lo. A hniakhnung kan zui, Lal Isua sawi a ni a, thupek zawng zawng a ropui ber ‘anpui’ a ni. Kan ni tin nunah te, kan eizawnnaah te, thutlukna kan siam tinrengah te ‘keimah’ tih hi ‘nangmah’ tia dah a, mi chana kan indah hmasak zet theih loh chuan kelkang sawntlung pawng ei zo vekin Thuthlung hlui leh tharte hi keu chul dup mah ila, Lal Isua zirtirna nen chuan a inkawkalh tlat dawn a lo ni reng mai.
Khawvel pahnih…
Michael Sandel, Harvard University-a Professor khan a panlai nun, dàwn tisei tak mai chungchang a sawi a. Hmanlai chuan inkhel an en pawhin ni sa leh ruah sur chu khawtlanga mi ṭha leh mi chhiate pawhin an doho a, an thil tawn chu a inang tlang pet pet a, an inhriatthiampui tawn thei a ni. Hun leh ni a lo ral chuan dinhmun a inthlak a, hulhiapa ṭhu phak leh phak ve lote dinhmun a inpersan a. Hulhiapa ṭhu phakte chuan ni sa leh ruah dote dinhmun chu an hriatthiampui (feel) thei ta lo.
Keini dinhmunah pawh hian thil tam tak a danglam a. Kan nu leh pate hun a eizawnna leh khawsak phung inang pét pét kha a danglam a. Kan khawsak khamtu leh min daidantu a danglam chak hle. Smartphone neihte chu thil chuangtlai (luxury) ni lovin neih makmawh a ni tawh a. Smartphone mai ni lo, internet chak ṭha hman tur nei leh nei lo zirlai chu an dinhmun a inthlau ta phak mai. Chu mai a ni lo, smartphone hmang thei lo tan khawtlang thu kal lam leh haw lam hriat a har tawh a, hri leng karah online bill pe thei lo tan tui leh kawlphetha ‘disconnect’ a hlauhawm a. Thlabi hlawh nei leh nei lo dinhmun thlengin a inthlau ta hle. Hei bak tam tak a awm, kan sawi vek seng lo vang. ‘Kan’ khawvel leh ‘anni’ khawvel chu daidan a ni a, han inbe ṭhin mah ila ṭawng kan inhre tawn lo fo a. Khawvel lehlama na tuar rum ri chu hriatthiam a har fo ṭhin. Chu daidanna bang chu chhu chattu an mamawh a ni.
‘Midang pawhin an thei a lawm’ tih ang chite hi dinhmun inang tlang tan chuan infuihna ṭangkai tak a ni thei awm e. Mahse, hetianga thu lak hian mi tam tak chu a hrêk bet ve thei bawk a, hei vang hian a him lo thei hle awm e. A tam zawk thlirna aṭanga sir tluk tawp (majoritarian tyranny) hian a bet zawkte phurrit a belhchhah fo thei. Lockdown emaw Home Quarantine emaw dan bawhchhia an awm changte hian ‘an sual vang’ emaw ‘midang thuawih anga an awih ve theih loh vang’ emaw niin kan ngai fo ṭhin a, ṭhenkhat phei chu nuihzat lamah kan la fo ṭhin.
Hetiang zingah hian thu awih loh vang hrim hrim an lo awm a nih pawhin tam tak hi chu a chhan leh vang ṭha tak nei a ni ngei ang. A nawrtuin a zir loh, midang dinhmun nena khaikhin theih loh a awm ngei ang. Ruihtheihthil ti ṭhinte hian a ti ve lote harsatna tawh loh tam tak an tawk ang a, ‘withdrawal symptom’ te pawh an nei nasa ngei ang. Zu in ṭhin tan phei chuan nunna thlengin a tuar thei niin mithiamte'n an sawi. Hman deuh lawkah chhim lam khaw pakhata thil thlengte kha a runthlakin a lainatawm tak zet a ni. Kan thil tawh leh hmachhawnte hi a inang vek lo va, tehfung pakhata teh a, chumi tlin ve lote dinhmun tur ngaihtuah thleng lo va, tling lova puan zung zung mai hian rawl chhuah ve thei lote phurrit hi a belhchhah fo thei awm e.
Tlangkawmna
Kan rilru puthmang fel loh vang ni hauh lovin khawsak phung leh nunphhung inthlak danglam (complex) telh telh hian midang dinhmun hriatthiampui a tiharsa telh telh a. Kan thiltih leh ngaihdanin midang tawrhna a thlen theih dan ngaihtuah tur chuan thu kan vuakthlak hmain ngaihtuahna fim lehzual hman a ṭul takzet a ni.
Fin thuril lama mi challang tak John Rawls thlirna aṭangin han en ila; thutlukna kan siam dawnin kan thutlukna siam turin a chhe zawnga a nghawng nat ber tur zingah keimahni ngei tel dawn ta ila, chuti chung chuan kan dinna/thutlukna chu a la ngai tho ang em tih inzawh nawn fo a ṭul hle. Chu chu Lal Isua zirtirna, dan rangkachak tia sawi ṭhin, ‘Miin I chunga an tiha I duh tur ang bawkin mi chungah ti ve rawh’ tih nen pawh a inzul viau awm e.
Vanlalruata Royte