Written by
DEBBIE RINAWMI

LOCKDOWN ṬHA MI

Hripuiin min nuai a, mi maktaduai 196 chuangin vei tawhin maktaduai 4.2-in an thihpui tawh bawk a; ramri buaina kan nei awl lo bawk nen, buaina chhumpuiin min nuai a ni hawt mai. Heng hunah hian ni tina kan mamawh tlemzia kan hre thar a, a tuar bertu mi rethei zel an ni a, chutah pawh chuan thingtlang mi rethei an la intodelh zawk a ni. Khawpuiah chuan lo neia ei zawng tur chuan pawisa neih hmasak a ngai a, khawpuia mi retheite tawrhna hi nasa tak a ni. Ṭanpuina sum pawh a tlangpuiin mi ṭhehnemngai te’n Local Task Force te kutah an hlan a; amaherawhchu mi tam tak tan chuan an neih loh thu leh ṭanpui an ngaih thu leh ṭanpuina dil emaw khawtlang hruaitute hnena thlen emaw chu thil harsa leh zahthlak tak a tling ve bawk a. Tun hunah pawh hian harsa tia indawm kun, hmabak ngaihtuaha lung zing tam tak an awm a rinawm a. Chutih lai mekin AMC huamchhungah chuan kar khat chhung pawh sei leh a ni a, mi harsa tan chuan ni khata vawi hnih chawi ei tur ngaihtuah ringawt pawh hi luhaithlak tak tur a ni. A harsa tak tak chuan Social Media-a phunna tur smart phone an nei lo va, an retheih thu leh an neih loh thu tlangaupui an zak a, kimki takin an tawm chawt chawt a ni.

Kai an pun deuh chuan lockdown sawrkarin a puang vat ṭhin a, tihtur hmasa pawh a ni reng a. Amaherawhchu kan ṭangkaipui reng em? Nikum lamahte kha chuan hri kai an kiam phah duak a, a hmaa thil ṭangkai tak pawh a sâwt tawh lo a nih chuan siamṭhat emaw tihdanglam a ngai pawh a ni mahna le. Ram dang han thlir ila, engtin nge an tih bik? An ramah tirem bik mah suh se, nun pangngaiin an nung thei a, engtin nge an hmachhawn bik? Tuna kan hman social distancing, lockdown, mask vuah tihte hi an hman ve chu a ni mai a. Lockdown ṭheuh ṭheuh, engtin nge hma an sawn theih bik?

RAM DANG: Hripui kan dona kawngah hian ram hrang hrang dinhmun a inang lo hlawm hle mai a. A tiṭha, hemi avanga thihna thlen tlemna ram pahnih chauh lo tarlang ila:

1)Tanzania: East Africa-a ram pakhat Tanzania hi mi maktaduai 3.7 awmna a ni a. Rang taka hma lain kum 2020 February leh April inkarah khan WHO-in invenna tur ruahmanna a siam chu ṭha takin an zawm a. Mak deuh maiin ram dang ang lo takin Tanzania hian lockdown an kalpui ve hauh lo. A chhan an sawiah chuan an sawrkarin natna dang a bikin heng- TB leh HIV veite hian a hunah damdawi mamawh an phuhruk theih loh an hlau a, chu mai bakah miin hna an thawh theih loh chuan ni tin mamawh chaw leh damdawi mamawhte an neih theih loh an hlau a ni. July thla thleng hian maktaduai 0.35 chauh Covid vanga thi an awm a, he hri avanga thi tlem ber an la ni.

2)An ram mipui zat nena chhut chuan Afghanistan hi hniam ber an ni a. Pahnihna chu lockdown hmang hmasa ber tu Wuhan, mi maktaduai 14 chuang chenna, Hubei province, China-a a awm a ni a. January ni 23, 2020 atanga in lockdown tanin ni 76 chhung teh meuh an inkhung a ni. An economic dinhmunte chu tlahniamin mimal zalenna pawhin tuar mah se, maktaduai 0.5-3 natna leh 18,000-70,000 thihna an pumpelh niin an sawi.

ANNI LEH KEINI: He hriin a ken tel chu online shopping hi a ni awm e. UNCTAD leh Netcomm Suisse eCommerce Association leh Brazilian Network Information Centre leh Inveon ṭanghoin survey an buatsaih “COVID-19 and E-commerce” ah chuan heng ram hrang hrang–Brazil, China, Germany, Italy, Republic of Korea, Russian Federation, South Africa, Switzerland leh Turkey te hi zirchian an ni a. An zirchiannain a tarlanah chuan he kan boruakah hian online shopping hi zaah 6 aṭangin 10-ah a kai chho dawrh a ni.

Keini lam darthlalang fai takah han inen ta ila. Online delivery-ah chuan mi 2 an indawr a, chu chu khap a nih laiin inneih inkhawm erawh phalin mi 30 lai tel an phal nghe nghe a ni; a dangdai ve khawp mai. Inneihna hmun khatah pawh hri a darh chuan darh nasa tur tak a ni. Online delivery-ah hian mi inhnamhnawih an tlem zawk a, sawrkar hian Health Workers te lawmman a pek ang hian LTF te hi lawmman neiin ruai law law ta se la. Chawhmeh thleng hian in tinah delivery ti se la, bazaar ni siama inhnamhnawih aiin inhnamhnawih an tlem daih zawk awm asin! Chhungtin atanga mi 1 chauh chhuah theih ai pawhin an tlem zawk ang.

LOCKDOWN ṬHA MI: Mi state leh mi ram pawhin lockdown bawk hi an kalpui ve tho a, a vawn khirh dan erawh a inang lo hlawm hle. Tun ṭuma kan lockdown hi ni 100 chuang kan lo hmang ta a. Wuhan pawh ni 76 chauh an lockdown hnuah chuan hma an sawn a, Covid vanga thi tlem pawl an nih theih chuan Mizoram zim teah hian mi tinte kan fimkhur chuan hma kan sawn em em ang. Kan kawng dungte reh ṭhuap angin lang mah se, positive contact tracing an han neih chiah hian kan lo la inlen pawh nasatzia a lang leh ṭhin. Tlawmngai pawl kan neite hi kan vannei hle a. Standard Operating Procedure (SOP) in min thlahdulin zalenna min pe emaw a lockdown kalphung a lo fuh lutuk lo a nih emaw pawhin mahni ṭheuha kan fimkhur a mask vuah leh sanitizer hman kan thulh loh chuan kan ziaawm ve mahna. Hetiang hunah hian thilnung dangte aiin ropui taka siam kan nih hi hre thar fo ang u. Kan ran vulh te chu khap a, ven reng ngai an ni a. Keini chu duhthlanna leh ngaihtuahna fing tak nei theia siam kan ni a, ui ang maia ven ngai kan ni lo va, kan thatna turah chuan ven kan ni lo a nih pawhin thuawih taka awm kan thiam a tul a; intlawhpawh fo kan nih pawhin, kan thatna turah chuan mahni emaw chhungkaw bila hrehawm ti taka kan tawm tang tang pawh a tul. Nuam tihna avanga thuawih lova kan len khan midang thuawih, hnathawka chhuah tul tawh takte tan kawng kan dang ping a, mi harsatnaah mawhphurtuah kan insiam tih hre thar leh ang u.

Debbie Rinawmi