Written by
Lalrozara

Mizoram budget 2020-21 zirchianna

Budget chu mipui budget a ni. Chhiah chawitu mipui tan chanvo dik a awm em - Ram leh mipui hmalam hmasawnna beisei tur engnge awm - sum indaihlohna avanga mipui harsatna engnge thleng thei - Sawrkar Ministry chu sum enkawlna kawngah mipui tan rintlak a ni dawn em? Budget chhunga zawhna tur leh sawifiah tur a tam. Budget chu a vaiin mipui thil a ni, a zau thei ang bera mipui hriattir tur, mipui pawhin ngaihven hle tur a ni. 
House-ah Finance Minister-in budget an pharh a. Member-ten an duhtawka bihchiangin an thlir ho a, sawisel ngai an sawisel a, a fel lo lai siam ṭhat theih a ni. Central leh state dang budget phei chu mithiamten press leh chanchinbu-ah an lepse nasa ṭhin. Budget ṭha lo a nih chuan Opposition Party - mipuiten nawrh te pawh an huaihawt hial ṭhin. 

Congress media deptt buatsaih ‘Mizoram budget zirchianna’ University leh College lama mithiam Resource Person - Dr. James LT Thanga, Economist; Pu Lalthlamuana Ralte, Economist bakah Budget lam tuimi mimal engemawzat min sawm tel a. Political Party hrang hrang leh NGO ṭhenkhat nen Mizoram Budget 2020-21 kan zirho ta a. Assemnly House lama kan member 40 te tel ve se, Budget thlirna, zawhna leh chhannate kha ngaithla hlawm se ka ti viau. Congress Ex Minister, Ex MLA te bakah, MDC, MLA, Minister, MP (LS) kal chhuak ta Pu C.L Ruala pawh a training ve a, dawh kan khat kilin Ex MLA Pu TT Zothansanga nen kan pathumin kan ṭhu ho a, a lunglen thlak viau mai.
 
Mizoram Budget 2020-21 CM & FM Pu Zoramthanga'n a pharh aṭanga mi tam takin kan duh loh nghal langsar chu Budget pawisa zawng zawng (vbc 10000) aṭanga 84% zet sawrkar hnathawk hlawh leh sawrkar enkawlna atana kal ral tura hmasawnna hnathawhna tur 15% vbc 1000 bawr chauh dah a ni hi a ni. Hei hi ram leh mipui hmasawnna daltu Anti-People Budget tiin sawi ila. Hetiang Budget kalhmang hi tu sawrkar tan pawh Budget kalphung ṭha lo tak a ni. 

Sawrkar hmasa Congress kum 10 kalphung, kum tin sum hman dan pawh statistic diagram nen uluk taka tarlan a ni a, ram rorelna economy-ah chuan tehna buk lung a ngai tlat si a. Kum 2019 MNF sawrkar aṭang khan sawrkar hnathawk lam ti lianin, an hlawh leh enkawlna senso a pung sang ta hluai tih a lang chiang viau. Autonomous District Council pathumte Budget, Sawrkar hnathawk hlawh leh enkawlnaah 90% a kal tia sawi ṭhin nen kan danglam lo. 
Nikum aṭangin Tax & Non Tax - Chhiah leh chhiah lam hawi a pung/ thlawk chho sang thung. Tun 2020-21 hian vbc 200 chuangin a la pung sang lehzual cheu dawn. Mizo mipuiten tunah Tax & Non Tax kan chawi hnem ta lutuk.

Inhmun lo ram chhiah, electric bill - tui bill a sang leh dawn, bus, taxi chuan man thlengin tax lak tum niin a lang. Tui bill hi sang bik turin Budget document aṭangin a lang. Mipui hian sawrkar hnena chhiah leh thil dang chawi kan hreh loh rualin, sawrkar hian mipui pawisa a hman dan erawh mipuiin kan hriat a ngai, hmasawnna hmel lan tel kan beisei bawk. 

Mizoram thingtlang mipuite ban phak leh hmasawnna tur Agriculture Dept-ah hnathawhna tur budget pawisa a lang lo tlat bawk. Horticulture Dept Minor Works-ah cheng nuai 31 a lang a, eng tianga hman chi ni maw? Governor - Assembly House address-ah khan SEDP kalpui tur thu a sawi lang a, SEDP kalpui dan tur House chhunga CM leh Minister-te thusawi dan a dang daih zel thung - an phuahchawp viau hmel. 

Governor hian "2020 hian buh leh bal a let thar chhuah tum a ni" a ti tel bawk. Helai tak hi, Congress Group Leader Pu Zodintluanga'n, "Governor thusawi tur hi in enpui lo nge, kum 2020 chhunga thar chhuah a let nih tir tumna lo lang hi engtia kalpui nge in tum? Hei farmer-ten lo pawh an la vat zo lo a, nikuma ṭin khat hmun vat kha, tunah ṭin thum, ṭin li (4) hmunte in vah (vat) tir em ni?" a ti a. Thar chhuah a leta tihpun lam hi an sawiho hauh lo a ni mai thei e, Ruling lam khan an rawn chhang hlawm ta mai lo a, Guv thusawi discussion tawpah CM & House Leader Pu Zoramthanga'n "Kha kha printing mistake a ni, kum 2020 tih kha kum 2030 tih tur a ni" a rawn ti ta ringawt a! Buh leh bal lama intodelh tumna 2030 hi chu a la hla lutuk hrim hrim a, tuna Guv lo sawi lawk tir chi niin a lang lo. Policy sawitir atan pawh a ho deuh. Kum 3 chhunga ei leh bara intodelh tumna kha kan hlat ta lutuk dawn alawm le. Farmer lam hawi Budget nil tir hi a fuh lo hrim hrim bawk. 

Budget General discussion tawpa CM & FM Pu Zoramthanga'n Budget a putluh hnu maia projects hmanga - Sports - Tourism - UD & PA-ah central sawrkarin vbc 4000 chuang pe tur leh Minister of Jal Shakti, Sekhewat nena phone inbiaknaa pawisa pek a tum phei chu a tam dawn lutuk a, a zat a sawi a ringhlel a, Assembly House member-te a hrilh duh rih lo hial ni khan a insawi a. Budget zirchianna huna mithiamho leh mi ṭhenkhat kha chuan kan awihpui lo deuh chu a ni! 

Hetiang zawng hian han thilr ila - Tun kum Central Financial Year kallai Q 1 - April-June GDP 5%, Q 2- July-Sept GDP 4.5%, Q 3 Oct-Dec GDP 4.7% a ni. Ex-PM Dr. Mannmohan Singh sawrkar 2004-2014 kum 10 chhung average GDP 8.1%. PM Modi 2014-2019 kum 5 chhung average GDP 7.4%, kum tin a hniam zel a, tun 2019-20 April aṭanga December Quarter 3 chhung average 5%, Jan-March puan tur a la awm, tunah March kan lut ṭan a, Q 4 tur hi 4.3% vela a hniam an ring lehnghal. 2019-20 pum pui hi GDP 4.7% vel an beisei chauh a ni. 

2019-20 Union Budget sum hman tur zawng zawng hi vaibelchhia hlir nuai 30 bawr a ni a, pawisa hmuh tur zawng zawng Revenue Receipts chu vbc hlir nuai 22 vel a ni. Hmanna tur vbc hlir nuai 30 a daih lo sa nghal hle. April aṭanga tun January thla thlenga sum hmuh tur beiseinate hmuh phak lohna a nasa lutuk a, sum hmanna tur indaihlohna Fiscal deficit a sang lutuk tawh. Central Ministry tin capital sum hman tur 25% chauh hman phalsak an ni a, March thla phei chuan 10% chauh hman phalsak an ni. 

Kum thar 2020-21 pass a ni tawh a, nikum ang bawkin vbc nuai 30 leh sing li bawr ruahman a ni. Ministry hrang hranga lian ber Defence Ministry (vbc hlir nuai 4.3 bawr) pawh a pung sang thei lo, sipai hlawh leh pension-ah a kal hnem lutuk. Bungrua leh ralthuam neihsa tuaihnum leh ralthuam thar leina tur a tlem lutuk a, Chief of Defence Staff post siam thara dah thar Gen Rawat pawh bang leh mai rawh, an tih khum hial. 

State tin CM ten pung tam se tia an nawr nasat MNREGS pawh a pung thei lo, vbc 10000 chuangin tihhniam sa nghal a ni. State-ah ni 100 kan inhlawhna a buai phah ang em aw? Material Component lama in hrek tlem tal chu a ṭul hmel. State tinin Tax chanvo post devolution grants an ṭhing a, chutihlaiin vbc 11000 zetin a tihniam nghal bawk. Central-in a bat CGST aṭanga state hnena GST compensation pek tur an ṭhing luih luih a, Bengal CM Mamata phei chuan vbc 6000 leiba min pek loh chuan "One Ration Card kan kalpui dawn lo" a ti hial. Keini erawh chuan "Kan zuk vaw dup, vaw dup tui zawih zawih" a ni ber mai maw?! 

CM & FM Pu Rama'n Assembly chhunga pawisa tam tak project hmanga central sawrkarin pe tura a insawi, a tak ram thleng tura beisei pui phak hi thil harsa deuh a ni. Kan khawvel hun tawng mek Conoravirus hian Global Economic Market a hnuk hniam nasa tawh a, India economy pawh a chhiat hniam tawh em em laiin, min delh belh sauh dawn a ni ber. Tun Quarter 3 GDP hniam chhanah puh telin, Sensex, BSE Nifty a tlahniam zel bawk si a. 
Sawrkar hmasa, Dr Mannmohan Singh huna India economy dinhmun vawrh san GDP 8-9% kai ang kha, tuna 4.5%, 4.7% bawr aṭang chuan hlat tak kan ni. Economy-ah chuan a sang lai kha tehna zel tur a ni bawk si a. Kan zuk vuak dupte lah hian tuna India economy size US dollar 2.5 trillion aṭang hian "Kum 2024-25 ah India economy growth size US dollar 5 trillion kan kai dawn" tih an tlangaupui ve chhen a. Chu dinhmun thleng tur chuan tun aṭanga GDP 9% kai chhoh nghal char char a ngai si. PM Modi & Co te hi ‘an hmui chauh a dup’ zawk em ni aw? State danga an thil tiam, a tak ram thleng leh si lo tam lutuk aṭang pawhin ngaihtuah tham tak a ni. Pawisa sanction na lehkhate dawn hmaa, Mizoram politician-te Delhi dawr thil sawi vak vak ang pawh, Mizo mipuiten kan lo hre hnem tawk tawhin a lang. 

Mithiamten Budget min hrilhfiah hnu kha chuan Assembly chhunga luh ka'n cho ve mai a. Congress Media Dept ten thil ṭangkai tak an buatsaih kha a hlu e. Chumi ka sawilanna kher chu sawrkar Budgetary system hi mipui nawlpui lam tan hriat ngawt theih a ni lo a, Politics luhchilh tum, luhchilh tawhtute tal chuan zira hriat tum ngei ngei a ṭul - MLA, MP tan phei chuan a ṭul takmeuh a ni. 

Mizoram Budget 2020-21 fakna tur a vang hle. Nikum aiin a pung tlat lo, mipui chhiah chawi tur lam a pung thung a, kha kha chhuan tur awmlai chu a ni. Rulling MLA ṭhenkhat leh CM & FM ngei pawh khan sawimawina an haihchham viau. Budget figure - Arithmetic taka chawh chhuah chiam chiam lam kha a ṭul lo an ti hlawm a. Sum enkawlna management lama tih ṭhat tum hawi khan an insawi hlawm a, a dikna chen a awm. Chutiang tak tur erawh chuan, 2020-21 Budget sawrkarin a kalpui dan hi mipui lamin Check & Balance a ṭul hle dawn tihna a ni.