KAN SAWISEL VE BAWK ANG CHU
Democracy tih hi greek thumal pahnih ‘demos’ tih leh ‘kratos’ tih aṭanga lo kal a ni a, demos tih chu 'mipui' tihna a niin; kratos tih pawh chu 'thuneihna' tihna a niin democracy tih chu 'mipui thuneihna' tihna a ni. US President 16-na Abraham Lincoln khan democracy hi fiah takin heti hian a lo hrilhfiah a – 'Democracy is the people, by the people, for the people' tiin. He thu tawi te hi kum 1858 Aug. 1 daih tawha a sawi mah ni se la, vawiin thleng hian democracy sawifiahna atana dik bera kan la hman chhoh zel chu a ni. India ngei pawhin 1950 Jan 26 aṭang khan Constitutionah telin he democracy hi a lo pawm tan a, chu chu vawiin thlenga kan la hman chhoh zel a ni. Democracy ep chiah hian ram rorelna pahnih langsar tak a awm bawk a, chungte chu Tyranny leh Dictatorship an ti a, Tyranny hi Conservatism leh Despotism tiin an la hrilhfiah chhawng leh bawk ṭhin.
Khawvel sorkar hrang hrangah hian Tyranny (Lal rawnna) anga rorelna hi a tam lo viau nain heng Belarus, Cuba, Iran, Myanmar, North Korea leh Zimbabwe te hi a langsar pawl an ni ṭhin. Heng rama mipui chengte hi a tlangpuiin dan khauh tak an hman avang hian an rethei bik a, an zalen lo a, an khawngaihthlak ṭhin viau. Kan unau Myanmar rama chengte ngei pawh hi rei lo te zalenna an han neih zawk chhung pawh khan mipui an lawm hman em em a, tunah khawvel sorkar dangte dem khawpin sipaiin thuneihna an han chang leh a, khawngaihthlak tak an ni. Hetiang bawk hian Dictatorship hruaitu neihna ram hi 50 chuang lai an awm bawk a, a lang zualte chu Afghanistan, Bangladesh, Cameroon, Chad, China, Congo, Iran, Russia, Rwanda, Laos, Turkey, Uganda, United Arab Emirates, Venezuela, Vietnam, Yemen te hi an ni. Democracy ram erawh 167 vel kan awm thung.
He'ng ram rorelna kalphung hrang hrangah hian Democracy hi mipui thuneihna a nih avangin mipui pawh kan zalen ber tura ngaih a ni a, ram rorelnaah ngei pawh mipui chanvo a sangin a dang zawng ai hian a chungnung bawk a. Ram roreltute ngei pawhin mipui an dah pawimawhna a sangin mipui tana rawngbawltu an nihna an chiang bawk ṭhin. India ram chhunga state tam takte hi Mizoram State-in kan la phak loh tam tak an awm a, an mipuite zir leh fel bik vang ngawr ngawr pawh a ni kher lo ang a, an hruaitute ngei pawh an felin ram leh hnam hmangaihna tak tak nen rawngbawlna an nei ṭhin a ni. Entirna atan: kan ṭhenawm Tripura State ngei pawh kum 1963 aṭangin Chief Minister an nei ṭan a, kum 1998 khan Manik Sarkar (Communist Party of India) chu Chief Minister a rawn ni a, kum 2018 thleng khan a CM a ni. Vawiin thleng hian Tripura State Chief Minister la ni rei ber a ni. Ani hi mahni sahmim hnawhpuarna lam aia mipui tana inpe taka ram rawngbawltu tia sawi a ni a, a tlak chhan an sawia awihawm deuh mai chu – Tripura ram tana a theihna leh thiamna a hmang zo tawha an hriat vang a ni.
Kan ram kalphungah hian state dangte kalphung nena hmehbel theih loh tur thil tam tak awmin a hriat a, a chang chuan Dictatorship anga kal chang kan nei a, mipui kan phun luai luai a, mak tak takin dan leh dun lekkawh a ni bawk a. Rang tak taka mipui tana khuahkhirhna dan hman pawh kan nei fo a nih kha. Kan ram hruaitu ber Chief Minister’s Office (CMO) aṭang ngei pawhin rang tak taka thuchhuah a han awm ṭhin bawk a, a chang hi chuan hriatthiam a har ṭhin viau a ni. Thil ṭhenkhatte erawh hi chu a àwm viau a ni tih tur a nih laiin; ṭhenkhatte thung hi chu a naupang thu mah mah em aw tih turte pawh a awm bawk a. CMO aṭanga thuchhuak atan meuh chuan a ho lulai deuha hriat tur hi a awm zauh zauh ṭhin a ni. Hengte hi kan ram hruaitu tu emaw sawisel bik a ni hauh lo a, kum tam tak kal tawh aṭang kalphunga kan neih tawh a ni zawk.
Kristian ram kan intihna leh kan kalphung tam takte hi chu chhim leh hmar anga inmihran hi thil tam tak sawi tur a awm ang a, meng leh meng inbumnate hi ngaia kan neih tawh chu a ni ta mai a, Pathian mithmuh aṭanga rapthlak tak tak tur hi sawi tur kan hriat hlawm tawh ngei a rinawm. Hengte avang hian mipui lungawi loin sorkar an sawisel ta ṭhin a, thuchhuah hmangtein sorkar laka an lungawih loh thute hi an tilang ṭhin. Vawiin thlengin hei hi kalphunga kan neih a ni tawh hial maite hi thil pawi tak a ni tih hre lo tam tak an awm a, kalphung pangngai renga ngai tawhtute hi khawngaihthlak tak an ni. State danga political party worker-te’n ram inrelbawlna kawngah ngaihtuahna an seng a, sorkar hnathawkte’n an bawhzui a nih laiin kan ram ve thungah chuan sorkar hnathawkte’n ram inrelbawlna kawngah ngaihtuahna an seng a, political party worker-te’n an bawhzuiin hnathawh an tum ta tlat maite hi thil pawi tak a ni. Chuti ang chuan ram hruaitute aṭang ngeiin ‘Restricted Tender’ (A hmutu tur hriatsa) hmanga hnathawh tur pekchhuah cheng nuai tam tak man a han awm fo mai bawkte hi mipui tan chuan ngawihsan mai mai har ve deuh a ni ṭhin.
CoviD hripuiin kan ram min luhchilh a, sorkar lam leh mipui kan mangang em em a, sorkar aṭangin a beih letna atan sum bawm – Chief Minister’s Relief Fund (CMRF) ruahman a ni a, mimal leh pawl hrang hrangin an remchan ang angin sum leh pai an thawhkhawm ṭhin a. Nimahsela, kum 2020 khan chumia sum tlingkhawm aṭang chuan kan sorkar chuan Cheng Nuai 537.99 lai chu sorkar bungraw leina atana a han hmangte kha hriatthiam har deuh a ni. Sawi tur dang pawh a la awm ngei ang a, duh tawk rih phawt ila. Hetiang hian kan ram kalphung chu a ni tlat mai si avangin mipui leh ram hruaitu inkarah inrin tawk lohna / inrin ngam lohna a awm loh theih loh avangin state dang zawng zawngte hnungah kan la su ve laih laih zel a nih hi. Kum 7 hma lam zawnga kan chhuk en ngar ngar ṭhin Bihar State chu tunah chuan kan chhoh en a lo ngai ta zawk a, 2012 kuma Party thar lo piang ve chauh Aam Aadmi Party hnathawh dan chu entawn atan kan hman a lo ngai ta hial a nih hi.
Kan ramah hian kum tam tak kal tawh aṭang khan sorkar duhkhawp lohna authawm hi hriattur a lo awm tawh ṭhin a, vawiinah pawh a awmin, nakin zelah pawh a la rawn awm maithei bawk e. Hei hi a chhan pakhat lian tak, tunhma aṭanga vawiin thlenga kan la bansan theih ngai loh chu mipui sorkar ni loa Party sorkar zia a lang ṭhin hi a ni. Hei hi kan bansan lo a nih chuan mipui aṭangin phunnawina a awm reng ang a, nakin hnu zelah hian kal filawr an awm phei chuan Hel ang hiala pawl dingte pawh a la awm maithei bawk ang. Chuvangin Democracy rama awm kan nih ang ngei hian sorkarna fawng chelhtu lam pawhin mipui huapzo lo taka ram rawngbawlna an neih ṭhin chuan mipui tan phunnawina a awm lo thei lo ṭhin a. Mipui lam lahin ram hruaitu atana kan thlan chhuahte an ni a lawm, kan sawisel ve bawk ang chu an tih tlat bawk si chuan a ngaihna hriat a har thawh ṭhin.
Mahmuaka Chhakchhuak