Written by
Lalrammawia

1875 vs 1933 (RAMRI CHINFEL NA KAWNGA RAWTNA)

Mahni hriatthiam leh dai chin bak ziah theih ni hek suh, ziak tura min ngen a, ngaihdan sawi ve tura min turtute han neih va nak nak takah chuan, thu dik nia hriat han tarlang pawp pawp ila.

Ramri chungchang, a hria leh hre thûk inti kan tam zawh poh leh ram mipui ngaihtuahna tibuai zual zêltu ni ta mai hi; Mizo zawng zawngte lungawina thlap zawn chhuah hi thil harsa a ni hauh lo. Chutih lai chuan Assam leh Tripura lam te hian keini Mizo lungdamna thlap erawh hi chu min tuipui vak lo tih erawh chu a chian sâ a ni. Chuvangin in dawi in dawi kual vel lo hian, ramri buai chinfelna tûrah chuan a tak ram kan luh theihna tûr a nih beiseiin an lungawina ni chuang lo, keini lungawihna kim pawh ni bîk chuang lo, rawtna i han siam teh ang. History, Treaty, Notification, Rules, regulation te danglamna ngaihtuah tel nise.

1. History kan hriat theih ang ang aṭang chuan Silchar leh khu lai phai zawl zau tak takte khu kan pi leh pute ram ṭuanna hmun tih hi a dik ang. Engemaw lai phei chuan khua te pawh neiin Mizo lal ṭhut khua te pawh an lo ni ngei ang. Hei hi History a ni.

2. British Sorkar (Kum­pinu sorkar kan tih)-in Mizoram an rawn hneha an hnuaia enkawl kan nih ve hma daih khan, Bengal ram hmar chhak lama ram awm te, Kamrup, Darrang, Nowgong, Sibsagar, Lakhimpur, Garo Hills, Khasi & Jaintia Hills, Naga Hills, Cachar & Chittagong Hills te an ni a. Heng area te hi British sorkar hnuaia lût tawh vek an ni. Hêng ram te hman tûra Regulation neih hi British Sorkarin ṭûl a tih avângin kum 1873 ah khan Bengal Eastern Frontier Regulation (BEFR), 1873 chu Notification hmangin ni 27 August, 1873 chuan dan a nih a puang ta a ni.

3. Keini Mizote tân chuan he dân hmang hian kum 1875 khan Mizoram hmar lama Cachar Innerline, (Cachar District tân erawh an chhim lam)-a Innerline (luh theih lohna) an rin hi a ni a.

Hetianga British citizen ni lote pawhin ram ngawa lûta ngaw chhunga thil hlu tam tak an lâk tûr danna kha, British mite tâna hum­­halhna a nih bâkah sum­dawng mite'n hnam mâwl hote lakah a lo a luata remchang lâkna (economic exploitation) vênna a ni tel bawk a ni.

Hei bâkah hian tlang mi ṭhenkhatte hian an ram chin anga ram hauh, ramri kham mumal loh (undrawn borders of the self-proclaimed territories of these hill tribes) chhunga sumdawngte an luh ve hian tlang mite nên inngeih lohna leh intihbuaina a thlen theih avânga hê BEFR, 1873 Innerline siam hi tih a ni ta a ni. Hei hi Cachar District aṭanga Lushai hills luh khapna atâna an rîn a ni bawk.

4. Kum 1895 chuan Mizo lalte pawhin British Sorkar chu do ve viau ṭhin mahse, Lushai Hills chu British Sorkar hnuaiah a lût ta a. Hetia British Sorkar thuhnuaia kan awm a, ram dân pawh kan chunga hman theih (extended) a lo nih tâk khan he Regulation hi kum 1930 khan Notification dated 28th August, 1930 hmangin Lushai Hills-ah Bengal Eastern Frontier Regulation 1873 chu hman a lo ni ta a ni.

Hemi BEFR, 1873 hmang hian Mizoram Innerline chu 1930, August ni 28 chuan an rîn ta a. He Innerline an rîn hi note an siamah heti hian an ziak, "The northern boundary of the Lushai Hills district is coincident with the Innerline of the Lushai Hills district" "(Heta Lushai Hill hmar lam Innerline hi Lushai Hills hmar lam ramri a ni ang.)"

Hemi hnu kum thumah hian kum 1933, August ni 28 khan Governor-in-Council chuan Governor General-in-Council remtihna in Notification a chhuah leh a. Hei hian Notification hmasa kha a luahlân leh a, Innerline atan rîn a ni leh ta a. Heta a rîn hian - Hmar, Chhim, Chhak leh Thlang sawi kim vekin Lushai Hills ramri tûra ngaihin a siam fel vek a ni. Kum 1930 Notification ai hian a ziak a thui zâwk a ni.

Ngaihtuahna hman zui nân

Politician-te hian mipui mâwl zâwkte rilru nêmna leh an rilru sûkthlêk leh tuipui (voters' emotion and prejudices) zawngin thu dik zâwk an hriat reng lai pawhin mipui min bawl min bawl ṭhin a, Min dawi nu leh phut ṭhin. Mipui, a bîkin ṭhalaite rilrem zawng nia ngai a, thil an tihtheih loh tawp kan buaipui chiam avângin thihna, retheihna, piansualna leh ei leh bar leh kawng danga hnufûmna namên lo kan tuar tawh a. Hei hi duhtâwk tawh se, mipui hi thudikin hruai se, thil hi kan hmelma bera kan ngaihte nên pawh a chinfel theih vek ngei ang.

Mi thiam leh hre thûk inti tam takte thu bihchian dan rintlâk a nih loh theihna te :-

1. Cachar Innerline, 1875 hi Notification thi tawh a ni. Hman luih ṭalh theih a ni lo. Innerline of 1930 hian a luahlân tawh a. Mizoram Compendium of laws Vol. I chuan 'luahlan ('supersede') pawh ti lovin 'tibo' ('abolish') ṭawngkam a hmang a ni. Sorkarah order an chhuah a, mahse rei lo te hnûah order dangin order hmasa chu a rawn luahlân ta a, order thi tawh, chawi nun reng tum kha khawvêl kal hmang a ni lovang. Hei hi Assam lam hian min sawi kai sak duh miah loh, court thlen nia an sawi ngei tur pawh a nih a rinawm.

BEFR 1875 hi chu tuna Europe lama mi ṭhenkhat inawih lunglenna pakhat "irredentism" kalphung neitute tlawhchhan mai a ni tawh.

2. Notifications, 1930 leh 1933 ramri sawi hi kan bêl chiang lo tih hi thudik a ni. Khawi lai chiah nge ramri hi a kal tih kan hre lo va, Assam hian keini aia Document an neih ṭhat avângin an ni lam chu an chiang ngei ang. Ramri sawihona dawhkâna an Document va dîl ve chu thil tih chi a ni si lo va, Notifucation 1875 hi thi tawh mah se kan vuan bur niin a ngaih theih.

3. Assam hnuaia District Council kan nih laia Ex-District Leave la te'n Bagha bula thirhrui an vuak ṭhin kha, khami hmun kha Mizoram ramri tihna a ni lo. Shillong an thlen hnûa vuate pawh an awm. Leave Travel Concession (LTC) awm hma thil a ni a, Mizorama Sorkar hnathawkte'n Ex-District Leave an neih an lâkin, thirhrui vuakna Office awmna remchang, Cachar emaw Mizoram pawn khawi khua emaw aṭanga mahni thawhna Office hrilhna a ni. Ramri tihna ni se, Shillong-a Mizo Sorkar hnathawk, Mizorama Ex-District Leave la khan Aizawl, Telegraph Office awmnaah thirhrui vaw ta se, Aizawl kha Cachar ramri tihna a ni lo.

4. Mizo mipui rilru khêl a, kan pi leh pute leh kan Mizo lalte, ram hmangaih êm êma chhuah tum vânga ramri humhalh vânga British Sorkar do ta viau leh vai an, zuk rún ṭhin pawh, ramri humhalh zawnga sawi fo hi thudik a ni vek lêm lo. Mizote khan vai an zuk rûn khan vaiin an duh zawng an neih, silai, ran, ei tûr, bungrua, thîr leh sal leh ral man duh vângte a ni fo zâwk.

5. District Council hun lai leh UT tirh lai huna kan ram hruaitute khân, ramri hi an phâk ang tâwk tâwkin an ngaihtuah viau vek a. Dem tûr an ni lo, tûnlai kan mi thiamte mitah tling lo viau pawhin ngaih theih ni mah se, an hun lai khan an buaipui nasa ve viau a ni. Mahse, kan hriatsak fo tûr chu a mihring nihphungah leh changkânna thleng khan Assam leh Mizoram kha kan inthlau em em a ni. Pu Ch. Chhunga (RIP) te pawhin khu lai ram, Assamin an rawn hman ṭangkai loh kha, a luaha luah phawt mai khan Mizoram ni thei tûrin beiseina neiin Pass te pein an luah a ni. Kum 1975 leh 1976-a Mizoram CM, Pu Ch. Chhunga'n Assam CM hnêna a lehkha thawnah hian a sawi chiang khawp mai. District Officer te leh Forest Officer te'n loneitute hi tibuai lo tûr leh Settlement te pawh ngaihtuahsak zâwk tûra a ngenna a ni. "Barh luih" chungchang hi indonaa chak lo zâwkte chunga a chak zâwkte thil tih dan kalphung a ni. An hneh ramte ngaihdan leh an duhdan an engtó vak ngai lo.

1. Parliament ah Lushai Hills district aiawha thusawi tûr Mizo lal kan nei lo. India leh Pakistan indan dawn, kum 1947 khan British India-a Princely States 565 zet leh Tribal Chiefs te awmzui zêl dan tûrah eng emaw lai khan "Independent nations ni ve se, a duhin Britain, America te hnuaiah awm se," tih ang deuh sawi rîk awm kha, Pu Nehru-a'n a hriat khan a duh lo thinrim chu nasa tak a nih kha. Hemi thâwm thangva te khân Mizoram kha a rawn deng vete pawh a ni ang – kan hranghluite'n an lo chai ve nual kha.

India Insedendence Act, 1947 section 7 (b) leh (c)-ah hian, India Sorkar lo piang tâ chu a phur a rih loh nan Princely states 565 te leh British lo inremna (Treaty) zawng zawng chu a ral ('lapse') vek an ti hmiah (b). (c)-ah hian Tribal Chiefs te leh British Sorkar lo inremna (Treaty) zawng zawng pawh a bo vek tih a ni bawk. Mi ṭhenkhatin, "Adaptation' hmangin an duhdante chu an tinung zêl tho a lawm," an ti a. "Treaty" leh "Act" te, "Regulation" te, "Rules" te hi thil dang daih a ni a. India indepedent hma daiha dan tam lo siam tawhte chu 'adapt' phawt hnuah, a ṭul angin Amendment te siam belhin vawiin thlengin kan la hmang reng a. Entîrnân – Indian Easement Act, 1882 te, Indian Penal Code, 1860 (IPC) te, Indian Evidence Act, 1872 te leh a dang tam tak, BEFR, 1873 ang te hi an ni. Treaty an ni lo, treaty ho chu Independence rual khan an thi fai vek tawh.

2. Mi fing leh thiam leh fel tak tak kan Politician te hian UNO hi sawiin, "UN Declation on Rights of Indigenous People" tih te hi chuan mipui min bawl tawh lo hrâm teh u. Afghanishtan, Myanmar, North Korea etc.-a human rights bawhchhiatna nasa kara UNO a chêt zung zung loh dân te hi ṭhalai rualte hian an hre riau tawh. Kum 1966 leh a hma leh a hnû lama UNO sawi ṭhin te pawh nuihza siam nân ṭhalaite'n an hmang tawh a nih hi! Sovereign nation te Internal issue-ah reng reng ram dang leh UNO a inrawlh mai loh dan hi Mizo ṭhalaite hian an hre ve riau tawh mai. Tih chi tawh loh!

Engtin nge ni ta ang le?
1. Notification 1933 hi India Constitution Schedule I-a State te leh UT te hming leh an ramri chuanna a ni si a. Hetah hian North Eastern Areas (Reorganization) Act, 1971 hmanga UT dinhmun leh State dinhmun-a hlankai kan ni tih a hriat theih. Hei hi kan pawm a ngai a ni. District ramri-ah 1933 Notification an hmang daih tawh si a, chutianga lo kal zêlin State-a ramri pawh a lo ni chho ta zêl a ni.

2. Assam tan pawh leido ngah vak hi a ṭha chuang lo va, Assam CM a lo sawi tawh angin, "Give and take" basis hmanga, "Kan ram inch. khat pawh kan hloh lo vang," tih aiah, mihring kan lo awm laklawh tawhna leh kan lo inbenbel tawhna chu min zahsak se, ramri hi buai leh ngai lo tûr leh ramri vênnaa sipai, in, hmanrua, silai etc. lama sum sên ngai lovin hahdam taka awmho i tum mai tawh teh ang u.

3. MNF Sorkar leh Party pawh hian mipui min bawl min bawl kual lo vin, thudik hi dinpui ngam se, 1986-a inremna, NEARA 1971 an lo pawm tawhna kha sawi langin, "Inremna kan duh vekin kan hmanhmawh tlang si a, kum 3 kum 4 chhung ramri sawi fel tûra hun hman kha kan tlin ta lo a ni. Mipuiin min ngaidam teh u, in ngaihdam kan dîl e," han ti se, ngaihdam an dîl loh pawha ngaidam thei sâ mipui hian kan ngaidam êm êm ang.

4. Hemi kawng kan zawh hreh a nih pawhin, NEARA 1971 hmanna North East state, Mizoram, Meghalaya, Arunachal Padesh te ramri siamsakna hi ennawn kan dil tlan theih chuan a buk a rit deuh mai thei bawk, Nagaland ramri constitution-a a inziah dan chuan‘ The territories specified in sub-section (1) of section 3 of the State of Nagaland Act, 1962.’ tih a ni daih mai. Hetiang tal hian District Coouncil Hotute lo rel kha pharh lo ni ve se a zia deuhte chuan a rinawm. Mahse hnam naupang tak kan nihna a langah ngaiin inngaidam tawn a, ke kan pen hi kan hnam tan a ṭhat ber mai a rinawm tawh a ni.

Ramri chungchangah buai tawh lo ila, kan hotute pawh Buarchêp leh khu lai hmun hma vêla hnungtawlh mai tûra Police te an hrilh a ngaih chhan kha, kan CM emaw, Minister emaw, Police emaw, kan Mizo mipuite dawihzep vâng a ni lo. Mipuite an hrilh ngam si loh, thudikin a phuar beh tlat vang mai mai a ni.

Kan ramri diktak hi hre chiangin a chunga rawtna anga chinfel a nih hnûah chuan Assam vai chu sawi loh, English leh Pathan leh Naga huaisen pawhin rawn luah tum se, thih ngama dodâl tûr kan tam ngawt ang – kei tehlul pawh hian thih ngamin ka feh chhuak hial maithei a ni. Ṭan hmun a dik hian kan huai ṭhin, Minister leh MLA meuh pawh ni se, an dik loh miau chuan Traffic Police an ngam loh hun a awm a ngai. A dikah i ṭang teh ang u. Mi 7 laiin an thih phah a, mi eng emaw zâtin hliam an tuar tawh. Let sense prevail.

Lalrammawia