Written by
Lalzahawma
Kawlkulh

Mipui suma Lal hrawt

Ram dangah chuan mipuiin chhiah an pêk thu hi an in hrosak ve na ber pakhat a ni a, 'tax payer' an nihzia an inhre hlar mai a ni. Chu chuan sawrkarah neitu nihna thinlung a tipung a, dik lo baksaka sawrkar emaw hotute an chêt pawhin chhiah petu, khua leh tui ṭhate chu an huangtau ve ngam ṭhin. Sawrkar chu “tax payers’ money” (mipuite chhiah pêk tlingkhawm) hmanga kal ve mai a nihzia hi ram danga mi khua leh tuite chuan an hre chiang viau a ni.

Sawrkar chu mipuite siam a nihzia hi mi changkang zawkte chuan an hre chiang viau bawk a. Chutiang aia changkang lehzualte chuan, sawrkar chu mipuite tana din a ni tih pawh an hria a ni. Changkang tak takte phei chuan mipuite’n an din chhan ang chiahin sawrkar chu an kaihruai mai a ni. Hmanlai angin mipui kalkhawmin ro an rel tawh lova, democracy hnuaiah kan aiawhte’n mipui tan ro an rel tawh a ni.

Mipui thuneihna hi a ropui tehrêng nen, chu chu kan la vârpawh pha tâwk lo hle mai. Mipui siamtu chu mimal tinte kan ni mai a. Mimal pum mal tinte hian tih theih tam tak kan nei. Kan chanvo leh nihna diktak te hi kan la hre tâwk lo. Politics hi politician ho chauh buaipui turah mi tam takin an ngai a. Roreltu leh rorel sakten hetia kan nitin nun kan hmang hi politics chu a ni deuh mai a. Khaw­tlang leh ram chhunga thil thlengte hi politics inlûmletin a hrin chhuah a ni. Tumah an ralbang thei lova, mitin a nghawng vek a ni.

Ram ṭha leh rorelna dik kan duh vek a, chumi nei tur chuan mipuite’n tih theih tam tak kan nei. Chumi siamna tur kawngah chuan a tam thei ang ber kan in hnamhnawih ve a ngai. Sawrkar chêtna chitin reng leh kan vêla thil thleng mekte hi kan thlithlai ve reng tur a ni a, mipui a nghawng tlat ṭhin avangin. Sawrkarna chelhtute hmalakna hrang hrang te, Department hrang hranga hna thawktute hmalaknate leh, mipui nghawng leh nghawng lem lova ngaih thil rêng rêngte hi hre ve kilh kêlh turin dikna chanvo kan nei a ni.

Mipui thuneihna leh mimal zalênna hmang ṭangkai tur chuan 'thu kal lam leh hâw lam hriat' a pawimawh hmasa. Sawrkarin RTI Dan (Right to Information Act) hmangin chutiang chanvo chu min pe a. Hê dân hmang hian, mi tu pawhin sawrkar hmalakna thil engkim (khuahkhirh chin tlemte tih loh chu) a hre vek thei a ni. Kan thil hriat duh kimchangte chu ziakin a hmalatu Department ah thehluh ve tawp mai tur a ni (dilna form hranpa a awm chuang lova, kan dil duh chhan pawh sawi kher a ngai lo). Dilna fee hi cheng 10 thehluh theihnghilh loh tur a ni. Kan hriat duhte chu lehkha-a inpêk tur a nih chuan a man tlemte (phêk khatah Rs. 1) pek ve a ngai ṭhin, BPL (Below Poverty Line) chhungkuaa awmte tan chuan a thlâwn vek a ni lehnghal. Hriattur kimchang chu website - mic.mizoram.gov.in ah a awm vek. RTI Dan hi hmang ṭangkai ang u khai.

Mizo mipuite hian chhiah kan pe ve reng a ni tih hi i hre thar leh ang u aw. Kan mamawh hrang hrang, eiin emaw silhfen tur, hmanrua/ bungrua leh khawl chitin – entirnan, company pangngaiin an siam, package thlap, a man (MRP inclusive of all taxes tih) inziak lang, leh lirthei chi hrang hrang - dawra kan lei hian Goods & Services Tax (GST) kan pe ve zêl a ni. Tin, in hmun leh ram chhiah kan châwi te, tui leh electric bill kan pêk te, phone leh internet tur top up kan thun te, TV bill kan pêk te, thlawhna kan chuan te, motor-ah oil kan thun te leh kan mamawh zawng kan leina chi hrang hrangah te hian sawrkara lût tur chhiah kan chawi char char a ni. Income tax hi Mizorama thawk, Mizote hi chuan pe lo mah ila, hmun danga awm, a pe tur chinte chuan an chawi vek a ni.

Sumdawng liante’n thil an siam chhuak a, an zuar a, mipuiten kan lo lei chiah hian chhiah kan chawi ve zêl a ni. Chhiah chu mipuite pêk tlingkhawm mai a ni. Chu chhiah tlingkhawmte chu Central sawrkara lût vek (income tax ang te hi) a awm a, chhiah dang te chu State sawrkarin a khawn, State sawrkar kuta awm vek a awm bawk. Chhiah chi hrang hrang mipui pêk tlingkhawm, Central sawrkara lûtte chu State sawrkarah te semdarh leh a ni ṭhin a. Chu chu Mizoram sawrkar innghahna bulpui ber a ni. Mipuite pêk tlingkhawm hmangin sawrkar hi a kal ve bek bek a ni ber e. Chuti khawp chuan mipuite hi kan pawimawh a ni.

Chhiah kan pêk, kan thawh­lawm tlingkhawmte chu kan zavai tana ṭangkai, hmasawnna thlenna tur thila hman tur a ni.

Democracy ram kan nih angin, kan aiawha rorel tur, mipuiten kan thlang chhuak ṭhin a. Chû mite puibawm tur chuan sawrkar hnathawk, thla tina hlawh la an awm leh bawk. Chûngte chuan mipui pawisa chu an enkawl ta a ni. An hna pui ber chu mipuite tana hnathawh a ni. Mipuite tana ding tura mipuite siam sawrkar chuan Department hrang hrang kaltlangin mipui rawng an bawl ṭhin ta a ni. Mipui mamawh chi hrang hrang a awm angin, Department tinte hnathawh pawh a inang lo viau a ni. Chuta thawk zawng zawngte hlawh chu mipuite chhiah pêk tlingkhawm aṭanga phuhrûk a ni. Mipuite chu kan lo va han ṭangkai tehlul em!

Chutiang taka pawimawh kan nih avangin, mipuite chuan sawrkar kalphung leh a hnuaia thawkte chêt vel dante hi kan hriat fiah a ngai takzet a ni. Mipui sum chu holam taka a riral kan phal tur a ni lova. Kan aiawha kan thlan-lalte leh hnathawktute pawhin mipui sum an suasam a rem lo. Mipui thawhlawm tlingkhawm chu mipuite mamawh dik takah daihzâi taka hman a nih leh nih lohte hi mipuite’n kan ngaihven a ngai a ni. Tu emaw te pumpui tihpuarna emaw thil-ti-thei zualte nawmchenna atan ringawta mipui sum hman chu kan remti lo bur tur a ni. Chutiang thil ṭhalo, a thawkchhuaktu mipuite zah lo taka mipui sum hman a nih leh nih loh te chu khua leh tui ṭha chuan a hre tur a ni a, a ngawih bo san mai tur a ni hek lo.

Khai le, sawrkar siamtu chu mipuite kan lo ni tak tak a ni tih kan hre thar leh ta a. Chûng mipui zingah chuan kan thlan lalte pawh hi an tel ve tho va, sawrkar hnuaia hnathawktute pawh an bâng thei bik lo a ni. Mipui zingah hian sawrkar behchhana nung nasa lehzual bik an awm a. Sawrkar hawiher leh kalphung azira danglam lutuk tawh lem lo, eizawnna ngêlnghet nei tawh eng emaw zât an awm bawk. Sawrkar mamawh miah lo erawh chu tumah an awm lo; chu chu thil theih loh tluk a ni, khua leh tui nihna an la duh ve chhung chuan.

Tihchuan le, kan duh leh duh loh theih pawh ni lovin, politics chuan min nghawng vek mai a. Democracy rama kan chên chhung chuan hei hi a bihrûk san theih loh. A pawimawh ber mai chu kan din chhan leh siam kan nih chhan ṭheuh hi a ni. Mipui kan awm chhan chu mamawh inphuhru tawn turin a ni a. Roreltu an awm chhan pawh mipuite mamawh phuhru turin a ni.

Ram rorelna leh ram kalsiam rêl naah hian mipuite pawimawhna hi mipuiten kan hre chiang tâwk lo hle a, chu chu mipui zing aṭanga mipuite vawrh chhuah, mipuite aiawha dinhmun ṭha luah mektu te pawh hian an hriat nawn fo a va ngai tehlul em!

Lalzahawma, Kawlkulh