NUNNA BULPUI–RAMNGAW
Mihringte'n changkanna kawng kan zawh a, science thiamna thilte'n min chiahin kan nun thûk takah a inrawlh chho zel a. Kawng tam takah hma pawh kan sawn phah hle. Amaherawhchu kan changkanna hian en kan pawimawh tak, he leia kan dam khawchhuahna leh nunna hnar ber kan la nei a, chu chu ramngâw hi a ni.
Eng Ramngaw nge kan din ang?
Kan ramngaw siam dan tur chu khawih loh a ni mai. Ramngaw kan han tih hian thing awm khup leh hring dup satliah hi a ni mai lo va. Ngaw chhunga thing lian tak tak khat khup mai leh hrui chi hrang hrangin a uai duahna hmun hi a ni a. Chutiang ngaw thing lian tak takte chu a lo tar huna a thlaktu tur khanchhuk rual te, sakhi thang rual leh sanghar thang rual te, meilukham rûal leh sahdâl, beâi thang ngula hman rualte leh chîpte thang ngul rual tâwkte khat khupna hmun a ni.
Chung thing lian pui puiah chuan sava lian chi kâwlhâwk leh vapual leh bullut te, tawllawt leh tuklote tana hmun duhthusâm a ni ang a. A ruala khawsa chi vaki rual te, liandorit rualte leh vahai rual te, lei lam hnaiha zârpui leh koro rual te, ṭhehhek rual te, tukkhumvilik te, chêdêdê leh vate rual hrang hrang kan sawi sen loh tam tak an thlawk noh noh ang a. Thing lêra cheng chi hahûk te, zâwng leh ngâu te, awrrâng leh thehlei chi hrang hrangte an lo hram chêl chûl bawk ang. Tin, lei lama tla chi ramâr te, vavû te, varung leh vahlah te, vahmim leh valeisawtte tan lah duhthusâma lam an thaina tur a awm bawk ang a. Ramsa lian sai leh ramsialte tana len halhna tur hmun leh sanghal leh savawm te, sakeite leh sawi sen loh nungcha chi tam takte tana nunna an hmuh theihna khawpa ramngaw chhah ṭha hi a ni dawn a ni.
Hetiang ram ngawah hi chuan sazu chi hrang hrang te, rûl te, changpât te, lui lama cheng chi chakai te, leh uchang chi te, hnapkhâwn leh piring te, sangha chi hrang hrangte leh satelte bakah rannung chi hrang hrang ka sawi sen loh tuilungte chena hlim taka an dam khaw chhuahna tur ngawpui tur a ni dawn bawk a ni.
Hetiang ram ngaw hi mihringte leh nunghchâte tana nunna bulpui pawimawh a nih dan leh sum leh paia hausakna atan pawha pawimawh leh ṭangkai em em a ni thei a. Bazara zawrh atan pawha ṭangkai leh duhawm em em thingthupui te, phuihnam te, chingît leh kawhtebel te, aidu te, khanghû te, ankhate te leh thei chi hrang hrangte, thingkung chi leh zâm chi sawi tur tam tak la awmte hi Mizorama ramngawah hian a la awm thei vek a ni.
Tin, Ramhnuaia rannung chi hrang hrang hrâm thin Rengchal te, ngirtling te, ûleuh te, dawlrem te, vêvû te, losûlthereng te, chêpchêp te, fanghmatharkoh te, rannung zâna hram chiah chiah ṭhin sîsipte an la awm leh zêl a. Sawi lan sên loh khawpa hausain Pathianin Mizoram hi min thuâm a ni. Hetianga ram ṭhatna hmun hi chuan van ruahtui tla hi a lo khawlkhawm ṭha a, ṭhâlah pawh lei hi a hnâwng reng tawh a. Kangmei pawh a lut mai thei tawh lovin a tawm him mai thei ṭhin a ni.
Tin, hetiang ramngaw hian van ruah sur kha ngaw hnuai durah chuan tam tak a lo khawl a. Chumi ngaw dâiah chuan rannung chi hrang hrang – changpât te, hnapkhâwn te, piring te, thilnung chi hrang hrangte'n nunna an lo hmuh phah ṭhin a. Chu bâkah ruahtui a hipkhawm kha ṭhâl khaw lumah a rawn pût chhuak a, tuihna a siam bawk a ni. Hei hi Mizoram leilung danglamna Pathianin min pek ṭha êm êm, a enkawl dan ṭha taka kan enkawl chuan kum 10 erh awrhah ngaw thar ṭha tak a din leh theih a ni.
Hetiang ram ngaw ṭha mihringte tana boruak ṭha min petu, nungchâ zawng zawngte inhumhimna, thei chi hrang hrang zâm chi leh a kung chi tam tak awmna hmun a nih avangin a hmingah ZOTHEIHUAN tih mai hi a inhmeh hle a ni.
Ramngaw chu tu din tur nge?
Sawrkar kut em ni? Ni lo ve, mipuite din tur a ni. Sawrkar chuan ruahmanna a siam a ni thei e. Amaherawhchu, a enkawltu dik tak leh a chhawrtu chu mipui kan ni tlat a ni.
Indopui II bawr vel khan Mizoram awptu Bristish sorkar khan Khaw dai vêl zawng zawng chu ‘Safety Reserve’ (humhalh) atan min puansak a. Sawrkar thu zawm ṭha Khua apiangin a hlawkna a khaw mite'n kan tel a. Boruak ṭha tak te, tuihnâ siamtu atan te, lo sûl hahchawlhna atan te, khualzinte'n daihlim hnuai nuam taka kal nante khan a lo ṭangkai em em a lo ni a.
Tunah chuan ramngaw humhalh duhtu ṭhangtharte zingah an lo pung ve zel a. Department kutah chauha innghat lovin YMA-te'n tan an la chho va, pawl hrang hrang MEFCOF, ASEP, BYCON, etc ten kawng hrang hrangin hma an la bawk a. Kan harh chho ṭan hi a lawmawm hle. Heng pawl zinga mi kum 2002 a din, Mizoram Environment and Forest Consultative Forum (MEFCOF) hmalak dan hi a danglam bikna a awm a. A chhan chu an ram humhalh chu khawih loh Policy hmangin khawtlangin lungrual taka an enkawl vang a ni ber a. An ram humhalh bik hmingah hian Zotheihuan tiin khaw 174 zetah siamin a zavaia belhkhawm chu 700 sq. km. vêl zeta zau a ni tawh a ni. Zotheihuan enkawl tur hian khawtlang aiawhin VCP kaihhruainain YMA, MUP, MHIP President ṭheuhte awmin he Zotheihuan hi lungrual takin khawtlang tan an enkawlho ṭhin a. Chuvangin, a hlawkpui khua pawh an awm nual tawh a ni.
Tin, Mizoram sik leh sa hian a zir a, ramngaw hi a la insiam hma em em a. Mizoram buai lai kum 1966 chho vela khua kan rauhsan kha tunah chuan ngawpuiah a lo chang leh vek tawh a. Engmah ṭo theih lohna tura kan ngaih tualchârte pawh tunah chuan ngawpui a lo ni leh vek tawh a ni. Chuvang chuan Ngaw humhalh dan ṭha ber chu khawih loh Policy hi a ni bawk awm e.
Engtin nge tui hna kan tihpun ang?
Tuikhur hnâr leh kawrte hnar remchang apiangah a kham phei zawngin lei rût tur a ni a. Feet thuma thûkin a vâng lam feet thuma zau, a sei zawng erawh a rem chan dan anga seiin laih tur a ni. Feet khat leh a chanve hnuai lam chu lung vawm khah tur a ni a, a chunglam chu leia chhilh leh mai tur a ni. He lei rût chhak lamah hian changel leh balhla te, thing hnah tla kawlh lo chite a tam thei ang ber chîn khah chûk tur a ni. He tuihna siam dan hi Rain Garden tiin an sawi mai ṭhin.
Ruah a lo sur a, tuihawkte kha lei rûtah chuan a luang lut ang a. A hnuai lung khawkrawkah lut thlain dûm a insiam ang a, chu chuan ṭhal khaw lumah a thlanga tuikhur leh kawra tuihna tur a khawlkhawm dawn a ni. A rei tial tial ang a, lung khawkrawka tui kha a chhah tial tial ang a. Tuihna pawh a tam tial tial dawn a ni. Hetianga Mizoram hmun tam taka kan siam chuan kan luipuia tuite pawh lo pungin a lo tam leh theih phah dawn a ni.
Engtin nge ruah tui kan khawl dan tur?
Thingtlang khawte berah pawh ṭhal laia tui nghei lova awm theih dan pakhat a awm a. Chu chu ruahtui khawlna siam hi a ni. Hemi ti thei tur hian khua aia sangah tuizem siam tur a ni. Tuizêm chu lei lai khuarin a bang mâm ṭha taka siam tur a ni a. A chhuatah leh a bangah chuan iṭâ rem vek tur a ni. Tin, a kil chu tui fawk lohna turin mûm deuh hleka siam tur a ni a. Tuizêm lai hi hmun khatah emaw hmun hnihah emaw tui fawn veng tura pindan siam tur a ni bawk. A chung hi rangvaa khuh a, tuidawn siam tur a ni a. Ruahtui luan luh tam theihna turin a kawmchhakah silpouline phah bawk tur a ni. Tichuan, ruahtui a tlak chhungin zêmah chuan tui tam tak a luh theih phah dawn a. Hei hian a bul vel a tihnawng a, tui lak tur a siam bawk a ni. Hetianga hmun eng emaw zata kan siam chuan thingtlang khua tui harsatna hmuna awmte tan an zangkhai phah em em thei a. Tin, sum tam tak sêng lova tihtheih a nih bakah fur ruah tui luang ral mai mai tur hetiang hian kan lo hmang ṭangkai thei bawk dawn a ni.
Ṭanrual a ngai
Khawtlang ṭanrual hi a pawimawh hle a. Ramngaw humhalh tur hian sawrkar leh NGO pawl hrang hrangte bakah hetiang lam tui mite nen lungrual a ngai hle a. Mipuite inzirtirna ṭha hian hmalakna a tichak em avangin ziakmite'n an ziah tam a pawimawh hle bawk. Tin, Rain garden hi khaw tinah siam theih ni bawk se. Hetianga ramngaw humhalh hna kan thawh thuai loh chuan tun aṭanga kum sawm lo awm turah chuan kan ram hi a kang phûl chhe zo vek ang a. Kan thlai chinte chu bui leh sazuin a bul lamah a ker chhe zo ang a. Kan hmabak chu ṭâm te, lui tui kam tial tial te, Khaw lum zual zelte hi a ni mai. Chuvangin Khawtlang, pawl leh sawrkarte nena tang tlangin zoram lui tui tipung tur leh kan nunna atana pawimawh boruak ṭha siama, nungchate paradise, Zotheihuan din turin Khawihloh Policy hmangin ramngaw i din thar ang u.
VL Bela, Electric Veng