Written by
Zonunmawia Fanai

THINGSAI HMARCHA

“Thingsaia thlawhhma latute chuan hmarcha an zut zo ta a… Tuna kan hriat theih chinah Pu Lalfakzuala Hnamte, Venglai chuan hmarcha ngah berin ṭin 420 a nei a, Pu Chhawntluanga, Pemveng chuan ṭin 400 a nei bawk. Anni pahnih hi Thingsaia hmarcha ngah ber an ni. Tin, Pi Lalthangzuali, Pemveng chuan hmarcha nei tlem berin pum 25 a nei a ni! Tv Lalkailiana, Pemveng chuan hmarcha rawt hnih a nei ve bawk! Anni pahnih hi Thingsaia hmarcha nei tlem te an ni.”

A chunga thu khi tunlaiin social media-ah a darh nasa a. Fiamthu nge thutak tih hre lo pawh kan awm nual awm e. Khi thu khi YMA chanchinbu ‘Darthlalang’ Volume X issue no 27 Sunday February 4, 2018 kartin chhuak phek hnunga inziak a ni a, ngamtlak taka inkahna/ infiamna thu a ni. Khitianga inkap/ infiam tur khawpin hmarcha in an nunah engnge pawimawhna a neih tih hriat kan tum dawn a ni.

April 5th, 2017 Vanglaini chhuakah - Thingsai khuain hmarcha hralhna aṭangin cheng nuai 100 chuang an la lut tih thu kan hmu a, tlangram lo neih aṭanga (thlai/ thei kumhlun lo) hetiang zat kum khata lakluh hi thil awlsam tak a nih loh avangin kan theih ang angin lo neitute kan kawm a, khawtlang hruaitute kan be bawk a. Chumi aṭanga kan hmuhchhuah, kan hriat atana ṭha nia kan ngaih ṭhenkhat Zoram mipui chhiar theih turin kan lo chhawp chhuak a ni e.

Thingsai hi Lunglei District huam chhunga awm niin in 500 khuaa inchhal an ni. Aizawl aṭangin km 200+ leh Lunglei aṭangin km 115 vela hla a ni. Tuipui zawl aṭanga teha metre 1500 bawr vela sangah an awm. India leh Myanmar daidantu Ṭiau lui kama awm an ni a, ami chengte eizawnna pui ber chu loneih a ni. A mi chengte hi an inpawhin an inngaina tlang em em a, an infiamna ṭawngkam pawh a dangdai thei hle. Khaw nuam tak niin chenna hmun atana ṭha tak a ni.

A tlangpui thuin lo atana an ṭheh/ neih hi kum 7 danah chiah chumi hmun chu lo atan an ṭhet leh chiah ṭhin. Chumi awmzia chu kumina lo atana an neih kha hmun/ram dang dang lo atana an neih kual hnuah chiah an nei leh ṭhin tihna a ni. Chul chu a lo ngaw leh khup tawh a, ram a lo ṭhain lo atana neih tlak khawpin a lo awm hman tawh ṭhin a ni.

November thla aṭanga February inkarah lo an vät ṭhin a. Sawrkarin lo hal hunbi a tuk chhungah an hal ṭhin. Thingsai khaw lo hal hun hi a fuh deuh ber kumtin avangin ṭhenawm khuate pawhin Thingsai lo hal hun ruat an ngaichang ṭhin niin an sawi.

Lo-a an chin pui ber chu buh leh hmarcha a ni a. Buh hi October/ November thlaah an seng a. Hmarcha hi December - February thlaah an zut ṭhin. Kumthar lawmna hun a zawh rualin nula tlangval, nu leh pa chu ‘radio’ nen ngei ram riakin hmarcha an zut a, khaw chhung a reh ruih ṭhin. Hmarcha an chin ṭanna hi a rei ve tawh hle niin khawtlang hruaitute’n an sawi. Mizoram chhungah chuan hmarcha ching nasa ber leh tharchhuak tam ber khua ni turah an inngai. Hmarcha lei duh hnamdang (Vai) ho hian hman aṭangin an pan nal nal ṭhin a, an khua pawh hi an hmelhriat ṭha tawh hle niin an sawi. Mizoram hmun danga hmarcha mal kan tih ang kha Thingsai leh a chhehvel khuaah chuan ‘zut’ an ti ṭhin. A chhan ni bera lang chu an ching tam a, an thar tam bawk a; mal neuh neuhna hun a awm loh vang a ni. Em-ah emaw Pate-ah emaw a hnah leh kuang no zawng zawng nen a zuta an zut luh ṭhawt ṭhawt ṭhin vang a ni.

Khaw taima tak an nih avang leh Pathian malsawmna an dawn nasat em avangin buh leh hmarcha an thar ṭha thei em em a. Buh seng leh hmarcha zut hunlaiin Myanmar ram aṭangin inhlawhfa turin mi tam tak Thingsai-ah (Mizoram) an lo chhukthla ṭhin niin an sawi. Mihring mai bakah sakawr nen lamin an lo thawkthla ṭhin a ni. Buh kawt 100 (kawt 1 hi tel ṭin 4) thar leh hmarcha quintal 10 thar chhungkaw eng emaw zat an awm kumtin ṭhin niin an sawi.

A khaw pilril ang aiin an in leh lo a ṭha tlangpui a, an taihmak leh thawhrim rah liau liau niin a lang. Hmarcha hralhna aṭanga leirawhchan in chhawng ṭha deuh sa pawh an awm tih thu chhuang deuhin an sawi.

Vanglaini-a kan hmuh ang khan nikum (2016-2017) chhung khan hmarcha quintal 400 chuang an hralh a, hei hi cheng nuai 100 chuang hret man vela chhût a ni. Hmarcha mai bakah sawhthing leh serthlum ching chhungkua an awm ṭeuh bawk niin an sawi. Zo tlang sanga cheng ni mahsela Ṭiau luikam phaikuam nul siamna atana rem leh ṭha tak ram an neih tel tho avangin tlangram/ tlang sanga chin chi thlai leh phai khawluma thlai chin kawngah vanneihna nasa tak an nei a ni. A hralhna man tur rate hre sa lo mah se kum tinin an ching tawp a. Lei duhtu chuan an khaw tualah an pan vang vang ṭhin a ni.

Thingsai khuain hmarcha hralhna aṭangin cheng nuai 100 chuang an la lut tih thu April 5th, 2017-a Vanglaini in a tihchhuah an chhiar aṭangin Mizoram University-a Extension Education & Rural Development Department chuan Research Scholar tirin hmarcha leh thlai dang an tharchhuah dan, hralhna leh harsatna chanchin zirchiang turin Thingsaiah mi a tir hial a ni.

Thingsai VCP chuan, kawngpui ṭha nei se chuan an hmarcha hralhna rate pawh a sàn zawk a rin thu sawiin, "Kan khawtlangin hmarcha aṭangin sum la lut ṭha viau mah ila, sum vawn ṭhatna tur bank kan nei loh avangin harsatna kan tâwk a ni," a ti. Tun dinhmunah bank hnai ber chu Hnahthial (kms 60 vel) a ni a, inkalpawhna kawng a ṭhat loh avangin veivah a harsa em em a ni. PMGSY kawngpuiin a pawh a, black topping a nih loh avangin ṭhalah chauh lo chuan motor te chi in a pawh thei meuh lo a ni.

Sawrkar hmalakna leh ṭanpuina tel miah lova hman aṭanga hmarcha aṭanga intodelh khua an ni hi an fakawm a ni. A chin dan thuah emaw a enkawl zui danah Zopa remhriatna thluak chauh lo chu hmachhuan tur an nei der si lo. Tun kum (2017-2018) ah erawh chuan ruahtui tlak tam vang leh a hnah kir (hmarcha) avangin kum dang angin an thar tam lo a ni.

Zonunmawia Fanai