A ‘Fair’ lo hi a ‘Fair’ ber...

Charlie Chaplin ‘Look a Like’ lemchan an intihsiak ṭumin amah Charlie ngei mai pawh kha a tel ve a. Mahse result a chhuah meuh chuan Pathumna a ni pha ṭawk e an ti. A va ‘fair’ lo ve, mahni lemchana pathumna han nih teh daih chu? Political fitness a neih lo thlak lutuk. Ni... fair lo kan ti mai pawh a, amah aia ang zawk hi an lo tamin an lo ang zawk em a ni! A fair tlat... amahni lo thlak lutuk zawk!

A hausa sa hi a sek sek leh a thiam thiam an ni si, an sen suah leh nghal. An tituai a nalhin, an fuke a fuh. Tui bill leh electric bill vela buai map lo turte hi, sawrkar hian a free a an pek loh leh ‘subsidy’ an ti emaw ni hian an pe leh nghal. An damlohte hi an hlawkpui an ti leh zelte hi a mak! Ṭhenkhat tan tlanrannaah ‘car’ thar neih nan zu ‘imburse’ thei a. Thi lo tawka damlo thei apiang mi vannei an ni ringawt. Ke a kal thei tur berte hi ṭhu chungin an tlan loh leh, mu chungin an duh duhna hmunah an thleng zel si. Ban khur laih nan thlan tur dang awm chuang lo khawpa ban bul liante lah chu chaw bar nan bak an hmang si lo. A va uihawm teh lul em!

Mahni ei tur zawn ngai lovin, ei turin a lo zawng zawk male! Thuam famkimin an han inthuam zet zawng; chei belh leh tur dang hriat loh avanga nilenga tukhum hiahna tham a tling. Tute emaw kum khat inhnawih tham hi an vawi khat hmai phih hian a tleuh fai si. An vawikhat incheina hi a ‘daily rate’ a chhut chuan thla khat vel a ni ang a, a ṭheka chuan kar hnih hlawh vel tur a ni. An pawnchhia pawh bazar nuho secondhand zawrh nen a danglam teh chiam lo. An hlimlohna ber pawh hlimna zawng zawng an neih vang a ni.

A rualin ke pali(4) leh ke sawmpahnih (12) ten an tlan dual dual a. An thawmhnaw ngah lutuk hak tur hre lo hian ‘underwear’ nen chauhte an awm thul, a mawng pawp kan bel ṭawk ṭawk laiin a hma lam nen an han ti awng duai mai zawng; van va daka chhipthlak ngheng mai a chakawm ṭhin. An in awm hah em em a, mite neih loh thihpuiin an thi changkang hlur mai a ni. Hahdam tuar lovin an in awm hlum a, chini thlumna leh sa tuina an hre tawh lo. Pathian malsawmna leh setana malsawmna an dawng kawp em ni le!?

Thi tlak ve lote leh thihna dawl zo lo turte hi a thi thei thei an ni zel si. Thih mante hi a va sang tehlul em! Kuang man a ngai a, mitthi phurna motor hmam man a ngai bawk a, ruang zui eiin lo siam sak bakah, in leng thingpui lumna mante han chhut tak tak chuan thih hi a va zuam awm si loh em. Sap ram hmun ṭhenkhat khuan mahni inphumna tur thlan hi ‘invest’ a ngai an tih tlat chu male! Kum sawm a tan invest a ngai a, i lo thih loh hlauh chuan kum sawm invest leh a ngai an ti! Keini pawn thlamual fee/ chhiatni ṭhatni fund kan nei ve kha maw? Engle khawle, hritlang natna sual tawk lekte hian natna khirhkhan tak tak mihausate tlakchhiatpui rawk tham natnate hi kan vei leh fur si.

Sa pan thir ther zan tam riak pai lote hian, zum leh hriam karah chhungkaw ei thawk chhuak turin kawla ni chhuak chhiara ṭan lak a ngai a. Hmuh hmasak a piang ei hmasak a ni mai; ‘saving’ lam ngaihtuahna hun a awm lova, ‘interest’ buaipui hman a ni hek lo. Tlai lam maian bai thlak tur kan buaipui tawk em em lai a, natnain min lo tlakbuak ve leh chhen zawng thil in ‘matching’ lo tak zawng a ni. Heti chung chung hian fate thim thama an awm hlau reng rengin eng chhit man pek a ngai a, mite anga tui in tur kan neih theih nan ‘tui bill’ pek a lo ngai zui ‘subsidy leh free’ tih vel chu lam a harsat bakah ngiat chi pawh va ni suh. Natna khumah mut loh theih loh hun a lo thleng a, damdawiin lian la lut ngai lo tan zawng inthlahrung duka awmna thamah puk chawpin luh a ngai a, Pathian zara kan dam hlauh chuan puk chawpa dam kan ni. Kan thih hlauh erawh chuan puk chawpa thih kan ni si. Kan nun hi puk chawp mai a lo ni.

Tute emaw chuan an thihin lungkhawng an nei a, miretheite erawh chuan thih ‘loan’ kan la a ni ringawt a sum hmu si lo hian. Hringnun hi rilru hah leh hreawm takin kan hmang a, manganna in khawvel kan chhuah san leh si, kan phurrit phur chhunzawm turin chhungte kan hnutchhiah hi a ni ringawt. Hmunpui pan theih loh avanga a ruala nu leh pa'n fate hreh taka kalsan a ngai ṭhin. A nih chuan hringnun hi a va fair lo ve?

A ni asin. Hringnun hi a Fair lo a ni mai thei. Mahse hringnun ti fair lotu ber ‘thihna’ hi hringnun ti fair bertu a ni si. Mihausa leh rethei a thliar hrang ve lova, mi chak leh derdepte pawh a hrut rual hmuk a, mihuaisen leh dawizepte pawh a hmaih chuang lo. Hmel a en ve lova, a chhia a ṭhain a hmet mit hmiah hmiah mai a ni. Naupang leh puitling a en hrang lova, nula, tlangval, pitar, putar chenin thlei bik a nei lo a, a kut vawtin a ṭham khawm vek mai a ni. Mi ropui tak mai Abraham Lincoln pawh thlan khurah a hnuk thla a, khawvelin mawina zawng zawng parchhuah tirtu an tih hmelṭha lalnu, Marilyn Monroe chungah pawh lainatna a lan tir chuang lo. Khawvel leh Bible michak hmingthang Samson-a meuh pawh khan thihna chu a ngam chuang lo a nih kha. Hringnun lemchang a pen hmanga pho langtu, thu leh hlaa khawvel hrual khawmtu Shakespeare pawh kha a hmui ti chipin engmah ziak thei tawh lo turin kuang chhungah a nawr lut a nih kha. He thihna ṭihbaiawm zet hi chuan tumah a thliar ve ngai lohna hi a ‘fair’ pui em em a ni.

Pathian remruatnaah hian a ‘fair lo’ kan tih ber mai thihna hi a lo fair ber zawk a nih hi. Nunna nei zawng zawngte hi engtik niah emaw chuan kan la thi vek dawn a ni. Sana ban inchhek ri tluk tlukte hian thihna ko tlang lamah min hnuk thla ruk ruk zel chu a ni si a. Kan thih hunte hi hre thei ila, hringnun hi hreawm takin kan hmang awm sia, kan thih hun thleng pha lovin kan rilru hah lutuk vang hian kan thi ngei awm sia. Thih hun lova thi dik tak kan ni ngei ang le.

Fair leh fair lo kan tih hi chu keimahni side ṭheuh va kan ‘just’ vang mai a ni. Kan ‘conner’ lam aṭanga paruk hi ‘conner’ lehlam aṭang chuan pakua a lo ni daih si!

Patea Lyno