Written by
Dr. C. Lalrampana

MADE IN MIZORAM

A KAMKEUNA
A zai ka ngaihthlak changin hnuk a ulh a, chhing mittui a far zawih zawih thei. A sakhmel mawina, sakruang kimtlãng mawina leh a lãm thiamna aiin a hla thu leh a phuahtu tum leh phuah chhan hian lairil a fan thûk zawk. A hming Alisha @Alysha tih hi amah nen a inãwm ngawih ngawih nen. Mizoṭawng chuan Lalnunnêmi ti ila a dik zawber mai awm e. Amah hi a zaidam hmel êm êm lehnghal.

Kum 1995-a Indi-pop album hmasa bera 'Made in India' tih hla a sak kha kan la hre reng awm e. Kha album kha hralh a tla hle a, India ramah kawpi maktaduai 5 chuang zet hralh a nih bakah International market-ah pawh hralh a tla viau. Khata ṭang khan Alisha @Alysha chinai (hi a invawrh san phah lehzual hle. He hla hi a tir takah chuan a phuahtu Biddu hian a thawhpui Pakistani popstar lãr tak, Nazia Hassan sak atana a tih a ni. Mahse, Nazia Hassan hian a hna bansana sak chu a duh loh avang leh Pakistana amah ngainatu (fans)-te lakah a hnawn phah a hlauh avangin album hi a siam ngam ta lova. Nazia Hassan hi chuap cancer avangin August 13, 2000 khan a boral a nih kha! A lainatawm takzet.

Nazia-in a hnãwl takah chuan Biddu hian Alisha chinai (Lalnunnêmi) sak atan a hlan ta zawk a ni. He album avang hian Lalnunnemi hian International Billboard Award a dawn phah bakah Freddie Mercury Award for Artistic Excellence for the album a dawn phah bawk a ni.

MADE IN INDIA CHU?

Thil siam chhuah chi hrang hrangah a siamtu company-te’n an company hming etc. bakah an siamna ram hming an dah ṭhin. Hetiang bawk hian India rama thil siam chhuaktu company-te pawh hian an thil siam chhuah khawimaw lai kil sir remchang laiah Made in India tih an tarlang kiau ṭhin; chu chu Mizotawng chuan 'India rama siam' tihna a ni mai.

Khawvel Indopui II-na zawh hnu hun engemaw chen thleng kha chu thilsiam chhuah hrang hrangah - Made in Germany, Japan, British, etc. tih kha a tam hle; a bikin Indopui-II-na hnu lam aṭanga 1990 chho vel thleng kha chuan Made in Japan tih kha a tam ṭhin hle a nih kha! America laka Japan a tlãwm hnu khan Japan chuan economy lamah ṭan la thar lehzualin khawvel pumah electronic thil siam chhuah lamah ṭan a la nasa zual a; Mizoram daikil kar tak takah pawh Japan Radio leh Tape recorder siam te kan kawl fur ṭhin a nih kha!

Kumin 2020 chhoah pawh Japan company Toyota, Sony etc ṭangrual chuan car thlãwk thei, Skydrive tia a hming an vuah, minute 5-10 chhung thlãwk thei chu hlawhtling takin an siam chhuak leh ta dêr mai. A tirah car hi 100 vel siam phawt an tum a. Kum 2023-ah chuan khawvel pumah mipui lei theih tura siam chhuah hman tum a ni.

He car hi battery hmang a ni a, 2012 aṭang khan hetiang car hi siam a nih theihna turin hma lak ṭan a lo ni daih tawh.Skydrive hi lei theiha a awm hunah chuan a bikin Aizawl khawpui Traffic jam tam lutuk tan hian a ṭangkai lehzual ngawt ang.

Traffic jam karah hma lama motor thlawh khumin a thawl laiah ṭumin ramhuai speed-in a tlan zawm char char thei dawn tihna a ni.

Japan thilsiamin khawvel a awpbeh hnuah China, S. Korea etc. te'n ṭan an la thar a, reiloteah China thilsiam chuan tun thlengin khawvel a awpbet ve leh ta mek a ni. USA aṭanga lokal Sap pastor-in Basket ball ṭha zet mai a rawn keng a. "Ngatinge China siam i rawn ken, USA siam a awm lo'm ni? tiin ka zawt a. Ani chuan -"Hei hi USA-ah chuan quality ṭha bera kan neih a ni" a ti a, mak ka ti hle. China hian quality ṭha leh ṭha lo, engkim mai hi a siam ni berin a lang.

Kum 1947-2020 kum 73 chhungin India-in Prime Minister 14 zet kan hrawn tawh a. Indian National Congress party, Janata, JD, BJP, UPA @INC, NDA@BJP sorkarte an ni. Tu huat thu ni suh se, INC sorkar chhung zawng khan MADE IN INDIA policy an kalpui ṭha lem lova, ramdang aṭanga bungraw lakluh lamah an tlan nasa tih a hriat theih.

Kum 1977-a PM Morarji Desai, Jana Party ministry a lo din khan MADE IN INDIA policy a rawn ngai pawimawh hle a. Mahse, a sorkar rei thei si lo, INC bawk a lo sorkar leh a, a ngai tê bawkin kan ti chho leh tleng tleng a. BJP@NDA Sorkar PM Atal Bihari Vajpayee a lo lal a, Made in India policy a rawn vawrh lar ve leh a. Khata ṭang khan Alisha@Alysha chinai (Lalnunnemi) paw'n Indi-pop album siamin India rama thil siam chhuah pawimawhna hla a rawn sa lar chho a, a hit hle nghe nghe a nih kha!

A hnu lawkah UPA@INC sorkar PM Man mohan Singh kaihhruai a lo ding leh a; a ngai tê bawkin kan ti chho leh tleng tleng a. 2014 - 2020 tun thlengin BJP @NDA sorkar ding lai PM Narendra Modi chuan 'swadeshi policy' a rawn kalpui leh a, hei hi ram chhunga thil siam chhuah ngaihsãn policy a ni.

Hetih lai mek hian LAC-ah ramri inchuhna avangin June 15, 2020 khan China PLA leh India sipaite inkhuainuai (standoff) avangin 'Make in India' policy kalpui thar leh mek a ni. China thilsiam hnãwlin China aṭanga bungraw lakluh khap a ni deuhthaw ta a, mahse, China aṭanga kan lalkluh hi kum 2018-2019 chhung khan US $87.07 billion manhu bungrua a tling hial. India aṭanga China-a kan thawn chhuah hlut zawng ve chu US $16.75 billion chauh a ni thung.

China aṭanga kan lakluhte chu:-
1. Electronic products
2. Nuclear mechinery
3. Parts of computers
4. Cars & motircycle parts
5. Toys
6. Mobiles.
7. Lighting
8. Milk products
9. Optical & Medical instruments
10. Iron & steel
11. Fertilizers

China-a kan thawnluh vete chu:

1. Iron & steel
2. Other chemical products-te a ni ve tlawng mai!
Sawi kilhkelh lo mai ang. A zahthlak, China leh ramdangte tel lovin awmzia ruai kan la nei lo. Hei vang hian India hian nasa takin ṭan a la thar dawn mek chauh a ni. India indan aṭangin kum 74 kan hmang mek tawh chungin Made in India a la tlem hle.

MADE IN MIZORAM
Sorkar laipui ang bawkin Mizoramah pawh Mizo Union, INC, PC & MNF Sorkarte kan hrawn tawh. Heng zingah hian Kum 1996-1998 Pu Laldenga Sorkar MNF ministry-ah khan mahni ram chhunga thil siam chhuah leh buh leh bala intodelh lam ngaih pawimawh a ni. A hma zawng leh tun thlengin Pu Denga hunlai anga kal an awm zui lo. Kan state aṭanga intodelh theihte tlem i han thlir teh ang.

1. THIL LAIH CHHUAH
Leilung hlutna laih chhuah tur kan nei. Sept. 1, 2010 khan Industries Department aṭangin Department of Geology & Mining chu Directorate hrana dah a ni. Anni hi leilung hlutna hai chhuah kawnga hma la tura tih an ni. Mahse, tun thlengin bahra, sephung, perhpawng, sawhthing tih vel bak laih chhuah kan la nei lo. Nasa zawka ṭan lak a ngai hle. Mihlimho titi ang deuhin thil hlu tam tak awm mah se, a hun a la thleng lo a ni mah na. Mahse, ONGC ,& mithiamte chuan leilung hausakna tam tak kan nei ngei niin an hre si. Zoram Sorkarin ṭan a lak thar nasat a ngai hle.

2 FURNITURE LAM
Iron, steel, alluminium, thing, mau, hruihnang furniture, bêlchhûn leh thil chihrang hrang zingah abikin thing, hruihnang, mãu hmanga thilsiam leh bêlchhûn hi kan intodelh theihna niin a lang. Engtik kum nge ka chiang ta lo, Sorkar aṭangin Mizoram siam (local made) Furniture pisa lamah hman tam tumna a awm a; an han kalpui dawn ṭan a, mahse, a siamtu Workshop lamte an rinawm leh tlat lo pek a. Hlãwk an tum luatah a quality a chhe êm êm a, tunhmaa Sikula Science kit hman tlak loh an sem chiam ṭhin ang mai kha a nih avangin tihtawp leh vat a ni. A pawi ṭhin teh e.

3. CEMENT MISTIRI
CYMA & Synod Social Front hmalaknain Mizo cement mistriri tam tak chher chhuah an ni tawh. Vai mistiri chhawr ai chuan an hna a chak a, thiam pawh an thiam zawk. Mahse, han chhawr tak tak dawnin vaiho angin dawhtheihna an nei lo va, hun an vawng dik lo tlangpui a, bãn tlai an ngai thei lo rum rût. Zilhhau an ngai thei lo, an phunchiar tlangpui a, an luhlul bawk tih hi a chhawrtute sawisel dan nia langte chu a ni. Hetiang hi ni suh se la chuan Karimganj mistiri chhawr ngai lovin Made in Mizoram mistiri vek kan chhawr thei dawn niin a lang.

4. BUH LEH BÃL
Buh leh bãl, ei leh bãr, chawhmeh thlai hring leh thlai rah, thei rah ilovah kan intodelh thei. Leiṭha fertilizer ngai lo pawhin kan ram leilungah engkim a la ṭha thei. Taima tak leh rinawm takin hma la ila, leilet pangngai & tlangram leilet siam theih zawng zawng siam ila, FCI kudam zen lovin, Silchar aṭanga chawhmeh chawkluh ngai lovin kan awm thei. Mahse, rinawmna bawk kan tlachham tlat. Thlai ilo chingtute'n hlawk duh luat vangin DDT leh rannung tûr/hlo an hmang nasa lutuka cancer leh natna dang kan vei tam phah niin a ngaih theih. Hun harsa leh khirh deuh a awm apiangin tualchhung thar chhuah (local product) man uchuak taka tovin an chhiar leh chiam ṭhin. Khawchhak Palian Xi-Jinping anga huaisen Sorkar, mi dik lote thunun ngam hmuh tur lah chu vana rah ang a ni. Phakar thiam leh depde thiam thiam, dãwt hehhote rate siam chawp hmangin bazar thil man a inlumlet mai mai ṭhin. Sorkarin a thunun tak tak ngam si lo. A van hahthlak tehlul em!

5. PUANTAH LEH PUAN ṬHUI
He lamah phei hi chuan kan intodelh hle a, puantahsa phei chu hralhna hnáwng khawpin a awm hial. Puanṭhui zirtir nghal thei deuh vek khawpin puanṭhui thiam kan ngah. Face Mask, PPE etc.thui lah an hnehsawh. Mahse, Sorkar supply dawn ta se quality rintlak a ni lo lehpek ang em? tih chu ngaihtuah tham a ni.

6. TUALCHHUAK DAMDAWI
Ramhmul aṭanga Mizo tualchhuak damdawi ṭha tak tak awm thei fawmkhawm kawngah leh sawngbawl kawngah pawh a hmanrua hnianghnãr takin Sorkar hian ngaihtuah thei se, medicinal plant chîn punna lamah leh a siamna khawl lamah hma lakpui tak tak se, tuna Mizo tualchhuak damdawi siam mektute hi an hlawhtling lehzualin an intodelh thei ang. Mahse, a hlawma supply turah quality a awm leh ngût ang em tih chu sawi theih a ni lo. Duham luat vanga Nimbu tuia edible acid etc telh ṭalh ṭhinte hi aw!

A TLÃNGKAWMNA
Sawi tur a va'n tam em! Sawisên a ni lo. Alisha chinai (Lalnunnemi) hla sak MADE IN INDIA hian awmze ril tak a nei. India rama chengte hi mi ngo, midum leh vun rawng hrang inpawlh ni mah ila, India rama thil siamchhuah ngei hi kan duh tlangin kan ngaina a ni tih a ni deuh ber. Rinawmna, tlawmngaihna, dikna, hmangaihna leh taimakna nen Mizoram chhûng ngeia thilsiam leh, chin, thar chhuahte hi Made in Mizoramah hian innghat ngam ila a va'n ṭha dawn em!, Sorkar laipui pawh hian China leh ramdang ringawta innghata ram pawn aṭanga lakluh ringawt tum tawh lovin tun aṭang chuan India ramah engkim siam tuma ṭan lak thar ni se, tiin Make in India policy a kalpui thar leh ta mek a ni. Hetiang bawk hian Zoram Sorkar hian UT kan nih aṭanga Kum 49 kan hman mek tawh lai hian Make in Mizoram policy hi kalpui ngam ve se, kan state a intodelh ve ngei ang. Chutih rualin sumdawng rinawm lo leh pamham lutukte khauh takin khuahkhirhin an phu tawk hremna pe nghal hmiah hmiah ngam ṭhin se Made in Mizoram ngei hi dinchhuahpui ve tura ṭan lak thar ni se a van lawmawm dawn êm.

NB: Article hi keima tawnhriat leh ngaihdan public inerest atana ka ziah a ni e. (See-Article 19(1)(a) of the Constitution of India & CCS rules 8(3)).

Dr. C. Lalrampana