Written by
R.Lalhmangaiha
Bethlehem veng

The Mizoram Local Government Act, 2019 thlirlawkna

Mizoram hi inthlang rama kan awmna chin pawh a rei ta hle mai, UT kan nih hnu aṭang ringawt pawhin kum 50 dawn lai a lo ni ta. Kum tin Mizoram budget a pun belh thur thur a, State puitlinga hlankai kan nih hnu aṭanga kan budget belhkhawm chu a tam turu tawh viau ang. Kan budget zo zaite kha a hmanna tur dikah hmangin a thlenna tur takah thleng ta zel se, North East chu sawi loh, India ram State-ah pawh langsar khawpa hmasawn berte zingah kan tel tawh hial awm e.

Kan sorkar inrelbawl dan hi kalphung pangngai rengin kan kal a, kan kaldan kan thlakthleng loh avangin vawiin thlenga state hmasawn thei lo leh chhawmdawl ngai reng, central lam pur chaw tel loa la khawsa thei lo kan ni. State sorkarin thuneihna zawng zawng a pumhmawm a, thingtlang leh dai kilkara mite chu kan retheih ngaiin kan rethei tlawk tlawk reng mai a ni. Ram rorelnaah mipui telh ve a, mipui hnena thuneihna pek hi Mizorama sorkar kan hrawn tawh zawng zawngin an la phal ngai lo. Mipui hnena thuneihna sem zai hi a petu sorkarna fawng vuantu tan thil uihawm a ni a, a lo dawngtu mipui tan erawh thil lawmawm ber a ni thung.

Mizoramah tu sorkar mahin an la tihchhin ngai loh ‘Decentralization of Power’ chu eptu party lian ber MNF chuan mipui rorelna kalpui an tum a, mipui hnena thuneihna an pek dan tur kalphung thar an ruahmanna chipchiar tak chu an SEDP Appendix-ah thuneihna an chan huna Assembly-ah a hma thei ang bera Dan-a siam turin an vawng ṭha a. Thuneihna mipui hnena semzai chungchang hi an Party Vice President pahnih Pu R.Tlanghmingthanga chuan ni 12.2.2018-a Mizo Hnam Run chhung inkhawmah puangin, Dr. R.Lalthangliana pawhin Sihfa khuaa SEDP an training-naah ni 3.2.2018 khan sorkarna an chana budget session hmasa berah an pass tur thu a sawi bawk. A hming turah pawh ‘The Mizoram Local Government Act,2019’ an vuah lawk nghe nghe.

British laka India a Independence khan Pu Nehru-a te chuan India ram chu lehkhathiam tam lohna leh hnam mawl tamna a la nih avangin, “Khawthlang ramten Decentralize System-a ro an rel dan ang hi kan la hmang thiamlo ang” an ti a. Tichuan, Communist ram inawpna dan thenkhat lain, a thenah khawthlang ram tihdan la tel bawkin hun rei tak chhung kha min awp a ni.

India ram hruaitu hmasate chuan, “Hei leh chen hi ‘retheihna umbo’ tih thupuiah neiin ro kan rel tawh a, retheihna umbo a hnekin a pung tual tual a. Achhan chu, sorkar rorel dan kalphung dikloh vang a ni. Thingtlang leh mipuiin sorkarah chanvo engmah an nei ngai lo a. Hei hi engtik lai mahin ‘Good Governance’ a ni thei ngai lovang. Chuvangin, kan sorkar kalphung hi khawthlang lam tihdanin kan decentralize tur a ni” an ti hial a ni.

Chumi hnu feah Central sorkar chuan ni 22nd Dec., 1992-ah thuneihna semzaia rorel theihna Dan chu Parliament-ah a passed ta a, chu Bill chu ‘New Panchayati Raj’ an ti kher a, he Bill hi India ram rorelna sang ber In hnih - Lok Sabha leh Rajyia Sabha pawhin lungrual takin an pawm. India Danpuia ziahluh a lo nih tak avangin India Danpui chu a vawi 73-na atan siamṭhat (73rd Ammendment) a lo ni ta hial a, he 73rd Ammendment hi District, Block leh thingtlang lamten Dan tlawhchhan neia ro an rel theihna tura siam a ni.

Mizoramah 73rd Ammendment kan hman dan tur chu a dang deuh. He Ammendment-a Panchayat hi India ram pumah hman tur ni mahse; Vai hnamzia mila siam a ni ber. Sorkar laipui pawhin India hmarchhaka chengte culture nen a inmil chiah lo tih a hria, hmarchhaka chengten hetiang inrelbawlna hi kan hnamze mila kan hman theih dan kawng zawng turin ‘National Commission to review the working of the Constitution’ chu kum 1996 aṭang khan North East-ah an rawn tir ta hial a. “The Provision of the Panchayat (Extension to the Schedule Area) Act, 1996.”

He Commisssion Team hi Mizoramah pawh lokalin Aizawl, Lunglei, Lawngtlai, Saiha leh khawpui dangte an rawn tlawh a, mi chi hrang hrang leh pawl hrang hrangte an kawm a ni. Mi an kawmna aṭang chuan District leh khaw tinte hian thuneihna leh mawhphurhna neia rorel theihna kan neih chuan kawng hrang hrangah tun aia kan changkan dan tur te, khua leh tui ṭha kan nih theih dan turte thleng chuan an hmu chiang hle a ni.

73rd Ammendment anga rorelna hi kan hnam mila hmang thei turin ‘National Commission to review the working of the Constitution’ chu hetiang hian min siam sak ta a, “Sixth Schedule hnuaia awm - Lai, Mara leh Chakma ADC tel loin, State Legislature hnuaiah rorelna chhawng hnih : District leh Village-ah awm rawh se.” ‘National Commission to review the working of the Constitution 2001.Chapter 11F(Vii) Mizoram 12’ tiin. State hnuaiah District leh village-ah rorelna nei turin min ruahman sak a, Bill pass-a hman theih nghal a ni. He Dan hmanga State rorelna hnuaia rorelna hi chhawng thum tur a nih laiin keini (Mizoram) chu chhawng hnih turin min siam sak a. Mihring nuai 20 kan la tlinloh avangin. Art. 243 B(2)

India Danpui Article 243 (a) ah chuan vantlang inkhawm neih tur a ni a. Danin thuneihna a pek (art.243 G/11th Schedule) angin an khaw mamawhte an rel tawh ang a, chuta ṭang chuan khaw tinin an khaw mamawh budget an siam tawh ang. An budget chu District-ah a chho ang a, state budget-ah a lut ang. An budget hmang chuan an inenkawl thei tawh ang a, Village Council chu inkhawm kaihruaitu a ni ang, tih a ni.

Chutiang zelin District rorelna chu bial hrang hrang siamin District Level-a rorel turte thlan an ni ang. Roreltute chuan District hmasawnna tur an rel ang a, an rorel tihlawhtling turin budget an siam tawh ang. Bial chhunga khaw tin budget-te chu state sorkarah a lut ang. Budget chu hman theih a nih hunah District leh Village-te account-ah a lut ṭheuh ang. District leh khawtin mipui chu an rorel tihlawhtling tura thuneitu leh mawhphurtu an ni a. Municipalities-ah central-in pawisa a sanction ṭhin ang hian District leh Village budget-te hi Constitutional Sanction a ni.

MNF hruaituten mipui hmaah an lo sawi tawh leh an SEDP-ah pawh an dah pawimawh tak ‘The Mizoram Local Government Act,2019’ hi a taka hman a nih chuan, Mizoramah kalphung thar rorelna lo thlengin, rorelnaah tualchhung mipui aiawh an tel tawh dawn tihna a ni. Thingtlang miten an khaw mamawh hrang hrang- Side drain, Culvert, Retaining Wall, Link Drain, Comunity Hall, Playground, Step siam leh kawng laih hnate chu Aizawl emaw, khawpui dangah hun leh tha senga Minister/ MLA-te dawr nuai fo ngai tawh lovin an kutah a awm tawh dawn a ni.

Thingtlang hmun hla tak aṭanga sil­pauline emaw dil tur ringawta Aizawl pan vang vang te, khaw chhung hmasawnna tur contract tenau dil tura Minister intlawn siak rengte a awm tawh lo ang. Hei hian thingtlang mite chanvo rahbehsak leh chhuhsak ṭhin te, hlemhletna leh eirukna tam tak a bo phah ang. Sorkar chu langtlang sorkar a ni tawh bawk ang a, Zoram hmasawnna chu khawpui leh thingtlang miten rualkhai zawkin kan hmuh phah tawh dawn a ni.

R.Lalhmangaiha, Bethlehem veng