ZALENNA LEH SOCIAL MEDIA

Nun zalên hi a lo va’n nuam tak! Lung in (jail) kan tân emaw ina khuahkhirh (house arrest) kan tawh emaw hian zalên a nawmzia kan hria. Duh duh sawi ve theih lohna ramahte chêng ve ta ila hrehawm kan va’n ti dawn tak. Tlêm lai deuh khan Mizo ṭhalaite kan chêp, engkim khapna ram a ni ringawt tiin nun zalên kan duhzia lantir nân ualau taka kawng sîra ṭhu khâwma grep tui in hote pawh kan awm a nih kha. An demawm vak lo. Zalên hi a lo nuam êm a ni. Tunah phei chuan zalên tak kan ni ringawt.

Kan zalên chiang alâwm: Democracy ramah kan awm a, duh duh sawi theihna (freedom of speech) kan nei. Sorkar, Kohhran, NGO hrang hrang leh mimal kan duh apiang ka’n sawisêl a, chanchin ṭha leh ṭha lo thlengin duh tâwka sawiin kan theh darh bawk a, kan zalenna tifamkim leh zualtu atân social media hrang hrang kan ban phâkah a lo awm leh zêl bawk nên nuam kan va’n ti chiang tak! Mi ṭawng tlêm, mi dang zînga ngaih dân leh vei zâwng sawi ngai miah lo tûrte pawhin social media-ah mahni awm hmun aṭangin kan rilru-a awm apiang kan chhâk chhuak ve ta a, duh duhin Mizo ṭawng leh sap ṭawng kan ziak a, kan thlalâk cheimawi chawp leh thiltih chi hrang hrangte kan pho chhuak a, sawi sên a ni lo. Kan zalên a ni.

Zalenna nghawng ṭha lo: Ram leh nun zalên hi thil duhawm leh nuam tak ni mah sela nghawng ṭha lo tam tak a nei ve ṭhin. Thil ṭha duh vânga sawisêl tûr hi chu a awm teh meuh mai. Chutih rual chuan, kan zalen luat avânga sawisêl tûr kan zawng nasa ta lutuk hi chu kal sualna chi khat niin a lang. Engkim mai khap kan tum vek kan tih fo âi chuan engkim mai hi sawisêl kan tum vek ti zâwk ila kan sawi dik zâwk ang.

Lal Isua chawimawi nâna Christmas dâwna vêng hrang hrang kan cheite hi ṭul loa sum khawhralna mai mai, mi retheite ṭanpui zâwk se te kan tihsak a, Biak In ropui tak tak kan sa a, a chhûnga lâwite lah chu eng mah an ni dêr si lo tiin kan sêl a. Politician-te lah ni se sawisêl hmaih kan neih ka ring lo. Kohhran rawngbâwltute thlengin kan sawisêl vek. Sawisêl châk kan ngah ta lutuk hi kan zalenna hmansualna pakhat niin a lang. Mizote hi zâi thiam hnam tih a ni ṭhin a, sawisêl thiam hnam min tih palh a hlauhawm ta hle mai. Sawisêl hi kan hnam zia-a a chan hma hian sim a ṭha khawp ang.

Zalenna hman fimkhur a ngai: Khawvel changkânna tui lian hian min chîm hneh ve ta hle mai. Kum tling smart phone nei lo kan awm lo mai thei. Social media-te hi kan taksa pêng ang maiin kan bih ngun ta malh malh hle. Ni tina hun kan pêk tam ber a nih pawh a rinawm. Fimkhur lo leh mâwl deuh tân social media hi thihchilh bomb ang hi a ni. Social media kan hman lâr whatsapp leh facebook-te hi kan pathian ta emaw tih mai tûrin engkim; kan hlimna, lungngaihna, khawngaihna, thinrimna leh ngaih dân engkim thlen hmasak ber nân kan thlang ta a ni ber mai.

Dam lo na zual deuhte lah chu an thih hma hmain vawi thum vawi lite kan lo thihtir hman ṭhin. Ṭhenkhat lah chu an eizawnna emaw tih mai tûra ni tin darkar 24 chhûng online reng peih an awm bawk. Eng thil nge post chi, a him ang em, nghawng ṭha lo a nei ang em, buaina ka tawh phah ang em tihte ngaihtuah hmasa loa duh duh târlante hi a ṭha lo tih kan hriata kan fimkhur a pawimawh hle.

Dân leh social media: Smart phone sîng tam tak man kan ak satliah mai ni loin khawvêl pum pui kan ak a ni tawh zâwk. Kan zalên kan tih rual hian kan him nâna duan dânte pawh hi kan hre tur a ni. Thil awm dân thlir hian mi chunga thil kan tihsual avânga Pathian hminga inngaihdam emaw thingpui va khaia inngaihdam emaw hi kan duh tawh loh hun a la thleng ngêiin a rinawm. Chanchinbu emaw facebook/whatsapp-ah emaw mi chanchin dik lo taka sentence khat lek kan ziaha finfiah nâna an lo ‘saved’/‘screenshot’ phei chuan thubuai kan nei thei a ni.

Ram changkângah leh India ram state ṭhenkhatah pawh intih hmingchhiat avângin chêng maktaduai tam tak châwi tûrin an lo inkhing fo tawh a ni. Dân hriat loh hi chhuanlam a tling lo an tih si chuan dân hriat hi kan tih mâkmawh a ni. Dân bawhchhe lo zâwnga kan zalenna hman hi kan zir a pawimawh hle.

Tlipna: Zalen hi a nuam a, thil lâwmawm tak pawh a ni. Kan zalenna hi dân bawhchhe zâwnga kan hman loh nân kan fimkhur a ṭha ang. Ruang thlalâk, kum tling lo khuaikhem tâwk leh thil tisualte thlalâk leh hming târlan-te hi dân kalh a nihzia kan hre tawh a, kan sim tawh a, a lâwmawm hle. Kan zalenna leh social media-te hi thil ṭha leh changkânna thlentu atân hman kan tum tûr a ni. Inhnialna leh inhuatna thlentu atân emaw thubuai min awrhtirtu atân emaw-a hman loh tûr a ni.

Harh fim lo (ruih nei) chunga social media hman loh te, thinrim lâia eng thu leh hla mah post loh te hi kan zir bawk tûr a ni. Rapthlâk taka inthahna video clip-te kan post hian a darh chak si a, mi ṭhenkhatin en hreh mah se mi ṭhenkhat rilru a hruai sual thei tih hriat tûr a ni. Mi pawi khawih dân leh intihhlum dân chanchinte pawh pawimawh viau a nih hran loh chuan thawn darh zêl loh a finthlâk ang.

Social media-ah eng thu nge post ila finthlâk ang, hmasâwnna a thlen ang em, mi rilru puthmang (moral) a siam ṭha ang em tihte ngaihtuah hmasa chungin kan zalenna leh social media i hmang zêl ang u.

Miltona, Vaivakawn