Written by
Prof. C. Nunthara

RAMRI BUAI LEH HRIPUI

Assam nena kan ramri buaiin min luah khat hneh hlawm a, kan kal zel dan tur erawh hriat thiam a har hle lawi si a nih ber hi. Chutih laiin Covid-19 hripuiin min kiamsan tak tak thei lo va, a mangan thlak a ni ber. “Mangang suh u, kei in Pathian ka ni si a ...ka felna kut dinglamin ka chelh reng ang che u”(Isaia 41:10) titu kan Pa leh kan Pathian hian engtin takin ngai ang maw! Kan ṭhenawm Myanmar lah an buai mai chauh pawh ni lovin, kan Mizo puite, ram buai leh hripuiin a nuai a, an mangang a, pastor te thlengin hripuiin a suat a, ṭhenkhat kan ramah an rawn raltlan bawk nen. Tisa lama thlir chuan kawng tinrengin buainain min chim a, kan pil mek a ni ber mai. Chiang lehzuala thlir i tum dawn teh ang.

i
Ramri buai leh Northeast India
Ramri buaiin kan rilru a chiah hneh a, India ram leh ram pawn aṭang thleng pawhin kan vei em em vek a ni ber. Assam hian a ṭhenawm state- Mizoram, Meghalaya, Nagaland, Arunachal- te nena ramri buai fel hlei thei hrih lo a nei mek a. Heng ramri buai te hi mihring lo pung zel (population increase) in harsatna a rawn hrin chhuahte pawh a nih ve bawk avangin, mihring pun dan pangngai ni lo, legal leh illegal migration-in min chim nasat avanga lo awm pawh a ni tel ngei bawk a ni. Hei hian Northeast economy leh politics pawh nasa takin a nghawng. Hei vang hian he lam hi thlir hmasa ila.

Illegal migration
Bangladesh aṭanga India rama lo luh rukna bul inṭanna tak chu British hun lai daih tawh aṭang khan a ni. British-in kum 1826-a Treaty of Yandaboo an sign hnua Assam an rawn awp fel tak hnu khan, an thuneihna tihnghehna tur ni pah fawmin, ram ruak awm duai mai hman ṭangkai an tum nghal a. Lo neih lama lo zei tawh Bengali te chu Bengal (undivided) aṭangin an chawlut ta a. A bik takin Mymensingh, Bogra, Rangpur leh Padna aṭang tea lo lutin Assam-ah an awm nghet zui ta hlawm a ni. Hei bakah hian an thuneihna chawikang turin administration lama clerk ni turin Bengali tam tak an chaw lut bawk a. Heng Bengali te hi zirtirtu leh accountant te an ni zui hlawm bawk a ni.

Lower Assam-a Goalpara district hi a ram leilung a ṭhat avangin heng Bengali te hian, British patronize-na hnuaiah, an bawh nghal bawk a. Hetiang a nih avang hian kum zabi sawmhnihna tir lam aṭang khan Bengal aṭang hian Assam ramah hian lo nei mi tam tak an rawn lut ta ruih ruih a ni ber. Bengali lo awm tawhte leh British sawrkar khan an ‘encourage’ em avangin an lo pem lut ta chur chur mai a ni.

Kum 1911 census record pawhin Goalpara district-ah heng migrant-te hi mi 51,000 (Muslim an ni ber) tiin a record a, Assam ram hmun dang zawng zawngah chuan 3,000 chauh an la ni thung. Kum 1921 census-ah chuan Goalpara district-ah 1,41,000 leh Assam hmun dangah 1,17,000 an lo tling tawh a ni.

Hetiang hian British hun lai khan Bengal (tunah Bangladesh) aṭanga lo pem lut hi an awm zui ta reng a. A tlangpuiin zirtute chhui danin Cachar aṭangin an lo lut ber a, chuta ṭangin Brahmuptra valley, ram ṭha lam an rawn pan ta ṭhin a ni. An lo pun tam tak hnu hian British khan eng emaw ti taka khuahkhirh tumin dan eng eng emaw pawh siam mahsela, local level-ah awmzia a nei thui thei lo va, a tih tak tak thei tawh lo a ni ber.

Political leaders lamah heng migrant-te lo patronize-tu a khat mawi tawkin an awm ve reng bawk. Tuna kan tawn mek pawh hi a ni thei mai ang em, tih ngaihtuahna a awm thei awm e.

Nagaland
Assam leh Nagaland te hian 434 km. zeta thui ramri an inṭawm a. Ramri buai hi kum 1963-a Nagaland a lo pian phat aṭang khan an nei nghal a. India independence hma pawh khan Naga National Council khan Naga ram ṭhenkhat pek kir leh an lo ngiat daih tawh a. Hei hi kum 1947-a Governor Sir Akbar Hyderi leh Naga National Council (NNC) ten Nine Point Agreement an sign khan an lo telh tawh a ni. Naga ram chin pek kir leh thu hi Naga People’s Convention leh Union Sawrkarten kum 1960-a 16-Point Agreement and ziah ṭum pawh khan an telh leh bawk a ni. Central sawrkar khan engmah a ti chuang lo va, state puitling a pe ta thung zawk a ni. Nagaland State Act, 1962 kha siamin ramri pawh 1925 notification angin a dah zui ta a.

Hei hi Nagaland state khan pawm lovin Nagaland chuan Naga Hills huam chhung ṭhin leh tuna Naga mite chenna ngei North Cachar-a mi te, Nowgong district a mite kum 1866-a Naga ram ṭhin kha a huam ngei tur a ni, a ti tlat a ni. Nagaland hian Assam rama 12,488 sq.km chu an claim a ni. Hetah hian Forest Reserve area sawm lai a awm nghe nghe a ni. Heng forest reserve te hi kum 1960 bawr aṭang khan Naga underground ten an luah tlat a, an thlazar hnuaiah hian Naga tam takin awmhmun an rawn khuar a, an rawn awm bawk a ni. Hetiang a nih takah chuan state pahnihte inkarah boruak a sosang zel a, inepna (violent confrontation) hial pawh kum 1968 ah te, 1979, 1985 leh 2014 ah te a lo awm ta reng a ni.

Ramri chinfel hi vawi tam tak tum a ni ṭhin tawh a. Kum 1967-68 khan state pahnihte hian Survey of India-in ramri tifel tura hmalak an remti ve ve a. Nimahsela, Nagaland sawrkar hian a cooperate zui tak loh avangin tihtawp a ni ta a. Kum 1968-ah inkahna a awm leh hnu hian Central sawrkarin a ngaihven zui a, kum 1971 khan Sundaram Committee a din a. Kum 1972 khan Justice K.V.R. Sundaram kaihhruainain Four Points Agreement state pahnihte hian an sign a, Committee report a awm hma chuan status quo vawng zel tura tih an ni. Heti chung hian Naga lam hian ramngaw hi an bawh zel avangin confrontation kum 1979 khan a awm leh ta a ni.

Hemi hnu hian kilometer sawma zau Disputed Area Belt (DAB), neutral area, chu an siam chhuak ta nghe nghe a ni. Hei hian Assam lamah Golaghat leh Jorhat district te hrutin Nagaland lamah Wokha leh Mokokchung district a hrut thung a ni. Sundaram Committee report hi Central lamah chuan kum 1974 khan submit a ni tawh a. Chu chu kum 1979 khan state pahnihte hnena hriattir a ni ta a. He report hian demarcation hi kum 1925 notification zulzui ni se a tih tak tho avangin Nagaland-in a pawm thei ta chuang lo a ni.

Kum 1985 khan Merapani ramri-ah in rikrapna lian tham a awm leh tak avangin Shastri Committee din a ni leh na'ngin Nagaland bawkin report hi a hnawl leh a ni. Hemi hnu hian Assam lam hian anmahni ramchhunga an claim ngeiah Naga lam hian polling station an rawn hun tak avangin, Assam sawrkar hian Supreme Court ah boundary tichiang turin kum 1988 khan civil suit a file ta a. Kum 1995 khan hei hi an hnûk kir zet a, mahse kum 1998 khan an renew leh a ni. Hetih mek lai hian Central Sawrkar khan kum 1997-ah J.K.Pillai hnuaiah Commission a din ve leh ta bawk a.

Kum 2004 khan Assam civil suit petition kha Supreme Court-in a hawna, a ngaihthlak hnuah ramri ching fel turin local committee din tur thu a pe a. Nimahsela, kum 2006 ah chauh Justice S.N. Variava kaihruaina hnuaiah Local Committee hi Supreme Court-in a din a ni. He committee hian legal lam te, history leh thil dangte ngun taka thlir chunga ramri chingfel tura tih a ni. He committee hian Ministry of Home Affairs ah a report an submit a, mahse Nagaland hian he committee hi a ring tawk lo a ni.

Hemi hnu hian Supreme Court-in senior Advocate Sriram Panchoo leh Niranjan Bhat te chu state pahnihte inkara palai hna (mediator) thawk turin kum 2010 khan a ruat leh a, and report pawh an submit ngei a. Mahse state pahnihte hian an pawm lo ve ve a ni. Hetiang a nih takah chuan Spreme Court chuan kum 2015 khan state sawrkar pahnihte hi anmahni state witness te testimonies ve ve list (pawm loh chhan) affidavit hmanga siam turin a ti ta a. Assam lam testimonies chu siam chhoh mek a nih laiin covid-19 hripui hian a rawn nang buai ta a ni.

Arunachal Pradesh
Arunachal hian 804.1 km ramri Assam nen hian an nei a. Ramri hi kum 1972 khan chingfel tura beih ṭan niin, kum 1979 khan 396 km lai chu an tifel hman tihah rinhlelhna avangin tihtawp a ni ta a ni. Ramri buaina chhan ber chu Arunachal lam hian kum 1951 notification (Bordoli Committee recommendation angin) hmanga ramri chinfel tumna chu an duh lo bur a ni. Kum 1951 khan Bordoloi Committee rawtna angin 3,648 sq.km lai mai chu Darrang, Dhemaji leh Jonoi districts ah te Assam lama transfer a ni ta a. Arunachal lam hian heng ramte hi pi leh pute hun aṭanga an ram a ni a, British leh Ahom lalte ngei pawhin an hriatpui ṭhin thu an ṭan chhan a ni. Assam lam ve thung chuan heng ramrite hi constitutional boundary a ni a, tihdanglam theih a ni lo, an ti thung a ni. Mizoram ramiah pawh hei hi an tân mekna a nih tho kha.

Kum 1979 khan ramri chingfel turin state pahnihte hian High-Power Committee din an remti a, mahse, engmah a thleng lo. Kum 1983 khan Arunachal lam hian 956 sq.km chauh pe kir turin Assam hnenah thu an thlen a, mahse, Assam lamin an chhang lo. Kum 1989 khan Arunachal lam hian an ngenna pangngai hi an thar thawh leh a. Assam lam hian hemi chhanna ang hrimin Supreme Court-ah civil suit boundary tihfelsak turin an file ta zawk a ni. Hei vang hian Tarun Chaterjee Commission din a ni a, kum 2007 khan Arunachal lam hian Commission hmaah hian an state dinhmun leh claim chu sawi chiangin an demand pawh 1119.2 sq.km in an tipung ta bawk. Kum 2009 khan Assam lam hian hei hi hnawlin, inremna chu ‘give and take spirit’ hmangin a ni ngei tur a ni, an ti ta a. Commission hian Arunachal lam demand hi 70-80 per cent in an tihhlawhtlinsak a ni awm e.

Nikum, kum 2020 pawh khan Assam lamin Arunachal hian 6,375 hectares lai rawn lain boundary bawhchhiaah an la puh ta fan a ni.

Meghalaya

Meghalaya hian Assam nen ramri 884.9 km an inṭawm a. Ramri buaina hi Meghalaya lamin Assam Reorganization (Meghalaya) Act, 1969 an pawm theih loh vanga awm a ni. Kum 1951 khan Bordoloi Committee rawtna angin Jaintia ram Block I leh II chu Mikir Hills (Karbi Anglong), Assam lama transfer a ni a, ram eng emaw zat Garo Hills aṭangin Goalpara district-a transfer a ni bawk a. Meghalaya Ri Bhoi district aṭangin ram eng emaw zat Kamrup district, Assam lama transfer a ni bawk a ni. Kum 1969 Reorganization Act hian heng transfer te hi nemnghetin Meghalaya-Assam boundary siam nan a hmang ta a. Meghalaya hian heng ramte hi an ram ngei a ni a, a mihring chengte pawh an mite ngei an nih thu an ṭan chhan laiin, Assam lam hian Meghalaya Archive-ah heng ṭan chhan tur document engmah a awm loh thu leh, kum 1970-80 map zulzuia ramri siam chauh hi an pawm thu an sawi bawk a ni.

Kum 1983 khan ramri chingfel turin state pahnihte hian Joint Official Committee an din a. He committee hian November, 1983 khan report a submit a, rawtna a siam zui a. Survey of India-in he buaina hi state pahnihte ráwn chungin tifel rawh se, tiin. Mahse engmah a thleng zui lo. State pahnihte hian ‘independent committee’ siam ni rawh se, an tih leh angin Justice Y.V Chandrachad kaihruaina hnuaiah kum 1985 khan he committee hi an din ta a. Kum 1987 khan report a submit a, Assam lam demand zulzui vek a nih avangin Meghalaya lamin an pawm thei ta chuang lo a ni.

Kum 2011 khan Meghalaya Assembly hian resolution pass-in Central Sawrkarin Boundary Commission din rawh se an ti a. Assam Assembly pawhin hemi ep zawng chiah hian resolution a pass ve leh bawk a. Central sawrkar chuan state pahnihte hi ‘nodal officers’ ramri chungchanga inrawn ṭhin tura a tih angin din a ni a. Heng nodal officers-te hi an inhmu ve ṭhin nachungin buaina punlun zel tur vengtu an ni ber.

Kum 2019 khan Meghalaya sawrkar lam hian Supreme Court hnenah Central sawrkar hi chak taka hma la tura nawra thu pe turin an ti a. Mahse, Supreme Court chuan Meghalaya sawrkar chu anmahnia Central sawrkar nawra dawr mai zawk turin a hriattir let ta zawk a ni. State ramri buai hi a nghet ang reng hlawm a. Ramri buai chingfel tura hmalakna zawng zawngte tun thleng chuan a la hlawhtling lo fai vek zel a. Supreme Court, Central Sawrkar leh State sawrkarte an la hlawhchham zar zar a ni ber. Eng committee emaw, commission emaw pawhin report siam se state sawrkarten an zawm ngei tura binding a nih ṭhin loh avangin a hlawhtling thei lo a ni ber hrih.

Mizoram-Assam ramri buai pawh hi awlsam taka chinfel theih a ni ang em? India hmarchhakah hian state sawrkar, central sawrkar leh insurgent underground te inkarah inremna vawi tam tak sign a lo ni tawh ṭhin a, Mizoram Accord kan tih mai Memorandum of Understanding chauh lo chu hlawhtling a la awm ngai hauh lo. Ramri buai chinfel chungchangah pawh hian a hlawhtling awmchhun leh hmahruaitu tur kan ni thei ang em?

Ramri buai chungchanga state leh state inepna boruakah Nagaland hi eng emaw chenah underground outfit te thlazar hnuaia awm an nih ṭhin deuh vang nge Assam hian an ngam lo deuh zawk em a tih theih laiin, Meghalaya leh Arunachal te hi chu Assam hian a ngam viau lawi niin a lang a. Mizoram pawh hi chutiang deuh chuan min categorise hrih niin a lang. Kan hmabak hi a khirh fu mai thei a, kan fimkhur viau a ngai ngei ang. Chumi rualin state dang experience aṭang hian kan inzir fing thei awm e.

Bangladesh border-a awm ve tho kan nih mai bakah Bangladesh aṭanga Northeast kawtchhuah, Cachar district, depa awm kan nihna hian kan dinhmun hi a ti-sensitive hle a ni tih hriat a ngai awm e. Tunah pawh kan hriat loh chhunga kan rama Muslim tamzia hi i hre reng ang u. Solution nei tur hian rawtna hrang hrang a awm thei awm e. Tapodir Bhatterjee, Gauhati University Vice Chancellor hlui, Cachar mi dik tak, chuan sawrkar bakah civil society te hian mawhphurhna lian tak an neiin a hria a, ṭawng chhuak ngei se a duh a ni. Assam CM hi chuan Congress a mawhpuh char char a ni ber a, a hun laia chingfel theitu dinhmuna ding an ni a, mahse an ti si lo tiin, Supreme Court kutah dahin- history te leh sawrkar thutlukna lo siam tawh zawng zawngte thlir chunga tihfel ni se a ti a. Northeast columnist Sabir Bhowmik chuan North East Commission, judge te leh experts te awmna din ni se, boundary research ngun taka tih ni se, a ti ve thung. Ṭhenkhatin Constitution Article 263 behchhanin Inter-State Council tihnun ni se te an ti bawk a ni.

Tripuri tribal te nek chepa an awmziate pawh hi hre reng ila, a ti a, an lalte'n promotional migration an kalpui nasat avanga Bengali lo pem lut nasa tak avang leh Bangladesh illegal migration avangin, ram neitu, tribal-te nekchepa an awm dan te, kawng tinrenga Benglai thuhnuaia an lo kûn tâk dante hi I hre reng ang u.

ii
Hripui leh Mizote

Kan sawi thuak tak ang khan Myanmar lama kan unaute chu namen lovin hripuiin a nuai a, an sawrkar buai nen an dinhmun a ipik thlak ngawih ngawih a ni ber. India rampum kan enin Covid-19 hripui a kiam deuh duak duak a, a zual ṭhinna state Mumbai ngei pawh an inthlahdul viau tawh mai. India hmarchhak state rau rauvah pawh state dang an ziaawm hret hret a, Meghalaya pawhin August 16 aṭang phei chuan 1/3 capacity-in Biakin hawn a tum ta. Mizoram erawh kan ziaawm ve hlei thei lo tlat. Ka thinlunga lian em em chu June 21 khan (Covid-19 Hripui leh Kohhran) tihin ka rawn ziak lang tawh a, chu chu he hripui hi Mizote tan Pathian ‘wake-up call’ a ni ang tih hi a ni. Ramri buai namen lovin, tunhma zawng aia nasain min tuam a, hetiang hun khirh tak kara min rawn nangchingte pawh hi Pathian ‘wake-up call’ tho a nih dawn hi. Nikum lamah pawh Sawrkar, Kohhran, NGOs leh mipuite kan thawkho ṭha a, state dang entawn tlak hial kan ni thei. Kuminah pawh theihtawp kan chhuah tho, nikum angin a sâwt thei si lo. Chuvangin kan ringtu nun hi i inenfiah ang aw.

Tisaa hriatna rinna

Tunlaia kan hmuh tam ber hi chu tisa hriatna (sense knowledge) rinna a ni ber awm e. Tirhkoh Thoma khan, “A kut thir khenna serte ka hmuh a, thir khenna serahte chuan ka kutzung ka khawih luh a, a naka ka zen meuh loh chuan ka ring lo vang,” (Johana 20:25) a ti a. Isua khenbeh laia mipui pungkhawmte thusawi tho kha a sawi a ni. “Midang mah a tidam ṭhin a, mahnia intidam thei si lo… tunah hian kraws ata chu lo chhuk ang hmiang, tichuan amah chu kan ring ang,” (Matt. 27:42). Isua thilmak tih ṭhinte khan rinna tak tak siam lovin, tisa hriatna rinna chauh a hring chhuak a lo ni. Rinna tak chuan hmuh theih a phût lo va, feeling a phût lo va, Pathian thutak bak engmah a phût ṭhin lo a ni.

Tunlaia kan buante hi Bible-in min hrilh angin hmuh theih loh (unseen forces) a ni ber mai. Kan ralthuamte chu Pathian thu, thilsiam tharte thlarau ngunhnam, leh ‘Isua Hming’ – vanah te. lei chungah te, hremhmun thleng pawha thuneihna zawng zawng infawkkhawmnate chu an ni. Kan ka aṭanga ‘thutak thu’ chhuak chu hmelma tan chhiatna khawp a ni ngei tur a ni. Jehosaphata’n Israel hmelmate a hmachhawn ang bawkin keini pawhin thim thuneihna leh thiltihtheihna kan hmachhawn mek a ni. Jehosaphata khan ngunhnam leh hriamhrei dang a nei lo. “Mi chu zozai mi rawn bei tura lo thawkte chu han bei thei ziazang kan ni si lo va; a tihngaihna reng reng kan hre bawk hek lo, i lam kan lo hawi mai zawk a ni e,” (2 Chronicles 20:12) a ti zawk a ni. Pathian chuan, “He indona hi inbeih a ngai lo vang… in lama ṭang Lalpa chhandamna chu en reng mai rawh u... hlau suh ula; zam hek suh u” (20:17). Engtin nge ni ta? Jehosaphata chu a hmaia lei siin a kun a, Juda mite zawng zawng leh Jerusalem mi zawng zawng chu Lalpa chibai bukin Lalpa hmaah an kun a. Tin, Kohatha thlahte leh Kora thlah Levi-hote chu aw ring takin Lalpa, Israel-te Pathian fak turin an lo ding a. Hnehna hla sain hnehna chu an chang ta a ni. An thiltih hi sense knowledge aṭanga chhut chuan holam tak a ni. Pathian thua innghah tlatna (fearless confidence) avang khan hnehna an chang ta mai a ni.

Rinna hi mihring thlarau hrin chhuah a ni a, mihring intellect leh reasoning faculty aṭang erawh chuan a chhuak thei lo. Mihring thlarau hian Chatuan Nunna a zawm takzet a, Pathian Thu Nung nena an inzawm hian “rinna” a lo piang chhuak ṭhin a ni. ‘Thlarau mi’ nihna pawh chu ‘Pathian Thu Nung’ nena pumkhat nihna chu a ni. Hemi level-a chengin kan lama ṭang “Lalpa” confidence takin kan ti ve thei em le?

Tisa hriatna khuahkhirh rilru

Mizoramah piangthar kan tam a, Kristaa ‘thilsiam thar’ kan ni takzet em? Tisa hriatnain a khuahkhirh tlat rilru pute kan ni em? Hetiang mite hi chuan rinhlelhna hi an mu tân a ni fo va; rinna nei turin an ṭawngṭai a,a lo thleng mai thin si lo. Pathian thu hmanga ‘rinna’ puan chhuahna an nei ve fo va, mahse an thiltihin an phat si ṭhin. Rin an duh a, thutakah erawh an ding nghet si lo. Tirhkoh Thoma kha hetianga ‘tisa hriatna khuahkhirh’ ringtu example ṭha tak a ni awm e. Pathian thu kha a tisa hriatna tel lo chuan a ring thei lo a ni. Ring tur chuan a feeling tih chet a ngai ṭhin a ni. Tunlai kan ramah leh khawvelah hian hetiang kristian hi kan tam hle. Kan ‘tisa hriatnain a register’ theih piah lam ring thei thlawt lo kan ni fur a ni.

Galatia 5:18-ah chuan, “Nimahsela, thlarau hruaia in awm chuan Dan hnuaiah in awm lo ve,” tih kan hmu a. Heta ‘thlarau’ tih hi Thlarau Thianghlim ni lovin, thilsiam thar mihring thlarau sawina a ni. He Bible chang hi a pawimawh hle a ni. Tisa hriatna hian thilsiam thar thlarau kha a do tlat a, ‘thilsiam thar mihring thlarau’ pawhin tisa hriatna hi a do tlat bawk a ni. Heta tisa (flesh) tih hi tisa hriatna (senses) tia lehlin ni se hriat fiah a awlsam deuh ngei ang.

Hriatna danglam

Krista zuitute chuan ‘hriatna thar (revelation knowledge) an nei ṭhin a. Hei hi thlarau lam hriatna, mihring thlarau siamthara awm tawh aṭanga lo chhuak a ni ṭhin a. Chu chu Pathian Thu taka chet chhuahna leh innghahnaa innghat tlat hriatna a ni. Kan rilru hi Bible Study aṭanga siam thar (renew) theih ngawt a ni lo va. Thutak chêt chhuahpuina aṭanga neih chi a ni. Pathian Thutak hi keimahah a cheng ang a, a nung bawk ang. Ka thisen hi ka taksa peng pawimawh tak a nih ang bawkin ‘thutak’ hi ka nunna peng pawimawh a ni ngei tur a ni.

Rom 8:1-2-ah chuan, “Chutichuan, tunah zawng Krista Isuaa awmte tan chuan thiam loh chantirna a awm tawh lo,” tih chang 1-ah kan hmu a. Eng vang nge? Krista Isuaa Nunna Thlarau dan chuan sualna leh thihna dan ata chu mi tichhuak tawh si a, tih kan hmu zui a ni. Thu Sawm Pek kha sualna leh thihna dan chu a ni a. Kha dan kha thlarauva thite tana siam a ni. Kristaa thilsiam thar, mihring tharte tan erawh chuan dan dang, nunna thlarau dan chu kan nei thung a ni. Chu chu hmangaihna dan a ni a. Hmangaihna dan chuan a khuahkhirh a, a pakhat zawkah erawh chuan ‘hlauhna’ in a khuahkhirh thung a ni. Eng zawkin nge min khuahkhirh? Chang 9-ah chuan “...amaherawhchu tu pawh Krista Thlarau nei lo chu ama mi a ni lo,” tih kan hmu leh a. Hei pawh hian a sawi tum chu a ngai tho a ni. Krista khuahkhirhtu thlarau (Thlarau Thianghlim chu a source ni mah se la, Thlarau Thianghlim sawina a ni lo) nei lotu chuan Kristaah chanvo engmah a nei lo, a ti a.

Krista khuahkhirhtu thlarau chu ‘hmangaihna’ tho a ni a, chu chu ‘Krista Isua nunna thlarau dan’ a ti ta a ni. Chutiang mi ni lote chuan ‘thilsiam thar’ nihna chungchang hriatna hi an nei tak tak lo, a tihna ani. Kristianna hi a nihna takah chuan Pathian Nunna leh Mizia (Nature) mihringa tuha a awmna hi a ni. Sual ngaihdamna leh bawhchhiatna ngaihdamna ringawt a ni lo a ni. A tak taka ‘thilsiam thar’ nihna hi a ni. Nihna hlui zawng zawng ṭhiat a, nihna thar neihna hmun a ni.
Khawvelah hian nunna chi hrang hrang a awm ngei a- thlai nunna te, ran nunna te, mihring nunna te a awm a. Heng zawng zawng bakah hian Pathian Nunna a awm bawk a, Pathian chu ‘nunna’ zawng zawm siamtu a ni bawk a ni. Thlai nunna hian ran nunna a siam thei lo va, ran nunna hian mihring nunna a siam chhuak thei hek lo a ni. Greek chuan Thuthlung Tharah hian mihring nunna (suala tlûk hnu) leh Pathian nunna tehkhinna kan hmu a, chu chu “psuche” leh “zoe” te an ni. A hmasa zawk hi mihring nunna sawina a ni a, a hnuhnung zawk hi Chatuan Nunna sawina a ni, an ti.

Van Kohna

Thilsiam thar ni tura kohna hi a bika kohna a ni kan ti thei awm e. Israel fate kha Pathianin, “Nangni chauh hi khawvela chhungkua zawng zawnga ka hriat in ni a, chuvangin, in khaw lohna zawng zawngahte chuan ka hrem ang che u,” (Amosa 3:2) a ti a. Nimahsela, Israel fate ‘kohna’ kha ‘kohna sang’ (high calling) a ni lo va, ‘van kohna’ (heavenly calling) a ni pha hek lo. Chuvangin, thutiamah pawh hian van lam thutiam a awm mang lo a ni. Thu an awih ngai loh avangin hremna an tâwk reng a, thutiam malsawmna an chang pha ngai meuh lo. Kan aiawhin Lal Isua'n thutiam Danin a phut zawng zawng min zawh chhuahsak a, Israel fate hnena malsawmna tiam zawng zawng chu Kristaah chuan kan chanvo a lo ni ta zawk a. Israel fate kohna kha chu Kristaa a taka ‘van kohna’ kan chan hlimthla mai a lo ni. Chuvangin, Ephesi 1:18-ah chuan “...in thinlung mitte tihvara lo awmin, ama kohna beiseina te...” alo ti ta a ni.

Chuvangin, sual sim tura kohna leh van kohna, Pathian Nunna leh Nature chang tura kohna hi kan thliar hrang thiam tur a ni. He van kohna hi chuan Krista ro luahpuitu nihna a keng tel a ni. Chuvang tak chuan ani lehkhathawn reng reng hi “mi thianghlima awm tura koh” tih te, “Krista Isuaa tihhran” tih te, “mi thianghlim ni tura koh” tih te, “Krista Isuaa mi rinawm” tih te, “Kristaa mi thianghlim” tih te-in address ṭhin a ni. Hei hi a bik a nihna sawiin, “Pathian, a Fapa Isua Krista kan Lalpa pawlnaa ko luttu che u kha a rinawm a ni,” (1 Korinth 1:9) tiin a nemnghet ta a ni. Hei hian a sawi tak chu pumkhatna (oneness) a ni a, chuvangin, khawvel pumpuia mihring zinga kan Chhandamtu nena pumkhata awma, 'Thilsiam Thar’, Krista ro luahpuitu, a ropuina chanpuitu tura kohna a ni.

He kohnaah hian khawvel thila mi fing (intellectual) te, mi fel leh invawng ṭha te, mi hausate koh an nih fo lohna chhan pawh, he hamṭhatna leh malsawmna chang tura chhuan tur nei lote hi Pathian in a thlan ṭhin vang a ni. Heng khawvel thila mi ṭha leh mi awmthei leh mi ngaihsan rawnte tan hi chuan Krists kraws hmaa hnuai taka bawhkhup hi a harsa ṭhin a ni. Nimahsela, Pathianin he hmun thleng tura a premium leh condition dah chu ‘humility’ a ni tlat si.

‘Thilsiam thar’ ni tura a hnuk pui tlawm ral ṭhakna (humility) a nih rualin ‘rinna’ hi a hnuk pawimawh, amah rin pumpuhlum tawpna leh ‘ka khawngaihna i tan a tawk e’ tihna hmuna tlu lut tawp ngamte hnena hnehna a pek turte ‘kohna’ a ni.

1 Thessalonika 2:11-12 ah chuan, “Ama ram leh ropuinaa ko luttu che u Pathian mi ni tlaka in awm theihna turin…” tih kan hmuh rualin, chumi hmun kan thlen hmain he khawvelah ngei hian Pathian aiawhtu (representative) kan ni mek a, Pathian felna (righteousness) hlimthla kan nihna pholang tur kan nih avangin, Pathian Nature tel lo chuan kan thei si lo.

Hei vang tak hian he kohna vawrtawp innghahna chu thilsiam thar nihna a taka nun chhuahpuina hi a ni. ‘Kristaah ka awm a ni’ tih hi kan hriat chian bel a ngai a. Ka nunah hian Pathian thu (Pathian ngaih dan) a pawimawh ber a, mite ngaihdan a pawimawh lo. Pathian thu-in i ni a tih kha i nihna a ni a, Pathian thu-in i nei a tih kha i ta a ni a, Kristaa awm kan nih chuan Pathian thutiam zawng zawng hi kan tan Kristaa ‘Amen’ a ni si a.

I ‘identity’ kha i thil tih ṭhat leh ṭhat lohvah a innghat lo va. I identity dik tak chu Pathianin tu nge i ni a tihah khan a innghat zawk a ni. Midangin an sawi anga i nun hmehrem phet tum tlat tawh lo la, midangte opinion khel fo tawh lo la, Pathian thu-in a sawi ang zawkin awm zel rawh. Hetiang atana a bik taka ‘van kohna’ chang turin ‘hun hnuhnunga’ Krista thuhretu rinawm ni turin Pathianin Mizote min ko a ni, “Khawvel zawng zawnga hnama zawnga a bik ni turin, Lal puithiam, hun hnuhnung rawngbawltu, Krista leh Thlarau Thianghlim buh sengpuitu atan min koh tlat avangin pawn lam buaina tinreng min rawn chim mektute hi a la kiang mai duh hrih lo a nih hi maw. Pathian nung sipai pawl ropui tak, thutak leh Thlarau Thianghlima thuam, khawvel tidanglam tura kohte kan ni. Ephesi 1:18-a kan hmuh anga ‘Kan thinlung mitte tihvara awm’ turin Pathian hmaah bawkkhup ila, thinlung takzet leihbuain a lam hawi ila, “Kristaa a thawh, a thahrui chakna thawhzia ang zel a, keini ringtute lama a thiltihtheihna len nasatziate hi eng ang nge a nih hre turin” (Ephesi 1:22) Lalpa lam i hawi ang u. Ramri buai leh hripui dona hnuk chu hei ngei hi a lo nih dawn hi. Hei hian, Krista chu kan tan tlanna leh felna leh thianghlimna mai ni lovin, finna pawh a ni tih min zirtir avangin, kan hmalak dan tur dik pawh min hruai thleng ngei bawk ang.

Prof. C. Nunthara