Written by
Lalremliana Pachuau
Chapchar Kût vs Kristianna
Zorama kohhran lian ber Synod chuan 2019 khan thuchhuah a nei a. Chapchar Kût hman chungchang thu-ah ‘Mizoramah hian Kristianna a lo luha, ‘Kristian ram’ tih ngam kan han nih khan Mizo culture hlui thil tam tak chu khap leh tihbo a ni a. Chungte chu a bik takin sakhaw hlui biak laia kan hnamin sakhaw thila kan lo hman ṭhinte leh chungin a kaihhnawih, Kût te, khawvel zai leh lam te, zu hmun hlimna te a ni. Amaherawhchu, eng emaw hun lai aṭang khan ṭhangthar zingah Kût leh zai leh lam hlui chi hrang hrang chin thar duhna a lo awm a. Kût zingah chuan Chapchar Kût hi a ni deuh bik’- tiin.
Hun kal zelah Presbytery
aṭang pawhin Chapchar Kût hi a Kristian zawnga hman rawtnate a lo lut ta zel a. Mahse, Synod chuan, ‘Hetiang Kûtah hian Kohhran anga inrawlh chu ṭhain kan hre lo’ tiin thu a titlu leh ta a. (Synod 1978 Gen 32) Tun thleng pawh hian kan hnam nuna bet nghet tlat, sawrkar ber pawhin kum tina ropuia taka a lawmna hun a siam hi, kohhran chuan a la pawm thei ta chuang lo. Chuti taka hnawl hnu tawh chu eng nge a nih le?
Chapchar Kût lo chhuah dan tawi tê chu, lal leh a upa ṭhenkhatte chu chapchar laiin an ramvak a. An va hlawhchham lo haw ta chu, lal chuan ran lu chikimin an hrilhhai lutuk thawi nân a râwp-chaw ta a. A ram chhuahpuite chu ârte a thawhtir ve bawk a. Tichuan, lal mualah awm ni an kham ta rup mai a. Ṭum danga an ram chhuak hlawhtlin ṭhin ai pawhin an hlimin nuam an ti ta zawk mah a. Zu belte chawi chhuakin, naupanghoin an lam an rawn en, zu chawi tur nei ve lo ta chuan zu bela zu chu lamho chu an tulh lawr ta a. Mizo lam pui ber Chai lo chhuahna niin an sawi bawk.
Tichuan, kum kâr danah an ching chho ta zel a ni. Mahse, hun a lo rei deuh hnu chuan kalphung leh kût lawm dan felfai tak an nei ta a. Hei hi a ni, kan chhut chian duh loha, Kristianna nena a inmil lai la chhuaka, Mizo kan nihna tifamkim thei ta tlat lo chu niin. Kristiannaa lak luha, Kristian kût a siam mai ai chuan, sapho phuahchawp Krismas kût hman chu kan la ngai ropui zawk ta tlat mai a ni. Chapchar Kût hman dan fel tak lo awm ta chuan kohhran pawi a sawi reng em tih lo thlir ta ila.
Khawtlângin lo an han vat zo ta a. Zûm leh hriam kâra hna an thawh zawh tawh hnua an hahchawlhna hun hlimawm a nih tlat avangin mi tin an phûr thei hle. An chhuahvahna apiangah sawi phûrin, he kût hmang tur hian an inpeih thlap ṭhin. Tichuan, a bulṭan nân lal leh upate chuan Kawngpui Siam an hmang ta a. Kumtluana an eizawnna kawnga malsawmna, Pathian (Khua) hnenah an dilin an thlen ṭhin. Hei hi tun lai kohhran mila lak luh mai tur a ni. Kumtluana kan hnate Pathian hnena kawltir hun a ni mai dawn a ni. Mahni hnaah pawh rinawm hlei thei lo Zofate hian hei aia mamawh dang eng nge kan neih chuan?
A dawt lehah chuan Kûtsa Zawn hun a lo ni leh ta a. Kawng Siam zawhah neih ang tawk tawk sa leh artui an rawn la khawm ta a. Hei pawh, tun lai mil takin chhûng tinin kan neih ang tawk zel kan keng khawm ang. Chu chuan khawtlâng inlungrualna a entir tihna a ni a, chu chu kan mamawh tak a ni si a. A dawt lehah Kût Dawn Vawk Talh hun an hmang leh a. Hei pawh hi tun lai mil takin mipui ruai tur buatsaih hunah kan hmang leh mai thei bawk. A dawt lehah chuan Chhawng Hnawh Ni an hmang leh ta a. He hunah hian nu leh pate lusûn khawhar inah an lêng lut a. Khawhar ni anga hman chângte pawh a awm ṭhin. Zu an chawi luh ṭhin kha chu kan ban mai dawn a ni.
Hetih hun lai vek hian nula leh tlangval, naupangte chuan an eitur neih ang ang keng chhuakin mi an barh ṭhin a. An inum kawi zawr zawr mai a. An tân chuan hun hlimawm tawp a lo ni ṭhin. Eng vangin nge phuahchawp taka Chapchar Kût hi hmang ta veka kan hman reng mai ni? Tichuan, a tawp ber ni lo thleng chu Zupui Ni a ni ta a. Kristianna chuan a aia ṭha thil dangin a thlak mai tur a ni. Pipute khan awmze nei taka kût ni vang thla hmang ṭhin an ni a. Tunah lem awmzia pawh awm lo, phuahchawp lutuk tak maia hman liam a han ni ta hi Mizona a nâ a nih hi.
Kût phuahchawpah thununtu awm lo lekin nula leh tlangval an rui a. Hengte hi kohhran hian ta neih zawk a, Pathian fak leh chawimawina huna hmang thiam zawk tawh tur kan nih laiin, hman lai ang bawkin Mizona kan la han hnawl leh ta a ni a. Eng chena rei nge kan Thlarau mit hi a del dawn tih inzawh loh har tak a ni kum tin ta mai a nih hi. Tun thlenga kohhrante kal sualna chu Mizo culture hmanga Pathian biak, chawimawi leh fak nachang kan hre lo hi a ni. Culture dang kan neih miau loh avangin leh, Pathianin kan hnam tân liau liaua min pêk culture hlut nachang pawh hre lo nih hi a Pathian thu viau tlat lo!
Kohhran zaipawlah, uluk thei ang bera puan vengin suit nen, ban ka vai ang nge vai lo ang, ka ke ka chhep euh euh ang e, ka mawngbawr ka then zawk ang tih ngaihtuah reng rengin, Pathian fakin kan zai ta a. March thla a lo thlenga, Chapchar Kût hman a lo hun leh ta. Kum tawp lamah lah YMA Inkhawmpui hman a ni dawn bawk si. Kohhran zaipawla mite tho kha, thangchhuah kawr hain kan inchei a. Hmeichhiate pawhin hmaram leh saihate nen puanrin leh puanngo nen an inbih bawk a.
Pathian puala fakna hla satute tho kha khawvel thil (kan hnam zia chu khawvel thil kan ti ta hlauha)-a zaia lam dual dual kan ni ta ringawt mai a. Kan lam dan leh inchei dan, kan thinlung thlengin a inang ta lo. Tlema lo ruih deuh pawh a pawi ta lo a, awmherh deuh pawh a zahthlak ta chiah loh! Kohhran huang chhûnga nula, kawm kâra se tê hmai rang ang pheua hmelṭha kan tihte pawh, mal tê lang dawn dawna an han chai takah chuan, tlema zu vanga lo chawhnu men suai tawhte chuan, kan nula ṭha ṭhate chu an chhu dil melh sä dui tawh mai zel a nih hi!
Kohhran hian Tirhkohte Thiltih aṭanga kan inzir fin a hun tawh hle. ‘Hman laiin hnam tin mahni kawng ṭheuh zawh a phal ṭhin a. Nimahsela, amah hriattirna awm lovin a siam lo’ tiin hnam tin hian nunphung leh kal dan bik kan nei hrang ṭheuh a. Harhna a rawn thlen reng rengin sap hla khawng fua fua hmanga pawl kan ni ngai lo. Khuang hnih nen, zo zai nêm raih leh kan thinlung chhûngril ber chawk tho thei hmang zelin a ni, Thlarau Thianghlim hian min pawl ṭhin ni. He Chapchar Kût pawh hi thianghlim takin, hmana pipute khawtlâng inpawh tawnna ṭha leh inunauna tlachhe mek tungding leh tur hian, kohhrante zawk hian kan ta neih a hun tawh takzet a lo ni.