Chapchar Kut a lo thleng leh ta!

Mizoten a tlangpuiin January thla tawp lam aṭanga March thla thlengin lo kan vat thin a. Tleirawl leh nula tlangval tan chuan mahni in lum chhuahsan a, lo vaha ramriah hote chu hun hlimawm tak a ni a. Lo vah zawh, hal la hun hma sia an pho ro mek hi vahchap a ni a. He vahchap pho ro hun lai tak hi chapchar chu a niin, chumi hun chhunga kut kan hman thin chu Chapchar Kut kan tih hi a ni a.

Chapchar Kut ṭobul
Ṭum khat chu Mizo pi pute Chin state-a an awm laiin, chapchar lai takin tlangval rual hi an ramchhuak a, an hlawhchham der a. Hrehawm an tiin, an zak em em a; thlen tuka hahzu han zuk pawh chu chakawm lo hlein an hria a. Mahse, an hotupa chuan, “E, naute u, zak mah ta che u le, kan dam ang a, kan la ram chhuak leh ṭhin ang a, a lian ṭha ṭha, a ki sei sei kan la kap ang chu. Hahzu pawh hlim takin kan zu ngei tur a ni. Keiin belpui ka thawh ang a, nangnin belte in thawh ang a, hlim takin kan in ang chu le!” a ti a. Sawi dan ṭhenkhatah chuan, “Keiin vawk ka thawh ang a, nangnin ar in thawh ang chu,” tia sawina pawh a awm a.

In an han thleng a, an hotupa thu ang chuan mualah ngei hahzu chu an zu a. Ram chhuah hmaa ram chhuakte chhawlhal in tura zu an bilhte chu an pu khawm a, zai an ṭan ta a. Nula leh tlangval zawng zawng an sawm a. Mualah chuan ruai an ṭheh a, an hlimin nuam an ti ta hle mai a. An inkaihkuah a, an sawi ta dual dual a. Chutia hlim taka an awm chu hmuin naupang leh puitlingte chuan an rawn en huai huai a. An hlim em avang chuan a tukah pawh lal vawk hmang chuan an hlimna chu an chhunzawm leh ta a. An thil tih dan chu zawngchhang tlak hle an hriat avangin a kum lehah pawh a hun ngai a lo thlen chuan an chhunzawm leh a. Hei hi Chapchar Kut lo chhuahna nia sawi a ni.

Hmanlaia an hman ṭhin dan
Chapchar Kut hma hian in tinin, lal leh upate tiamin, zu an sa lawk chiam a. A ṭhen an ram chhuak a, a ṭhenin ramhnuaiah thang an kam a; kut sa tur an zawng ṭhin a. A ṭan zan chuan kawtchhuahah lungdawh thar lam deuhvah mitthi hriat reng nan an chhuak khawm a, chhawng an hnawt ṭhin a. Mitthi pual ni mah sela nuam an ti thei hle tho mai a, zanah chuan mualah an chai a. Hemi zan hian tlaivara chai tur a ni a, tlaivar lo chu zan danga tlaivar thiang tawh loa ngaih a ni a.

Nulain an puan thul khung tha ber an la chhuak a, vakiria an khim a. Tlangval lahin nalh loh bik hlauvin an theih anga mawia inchei an tum bawk a, Mualah an ding kual pup a, an inkaihkuah a. A laiah khuang bengtu leh seki tumtu an awm bawk a. Hlim takin, inngeih tlang takin an lam dual dual thin a. Mizo nun hluia hun nuam ber a tlin avangin, “Mahni lu lam kan ni ngai e,” an lo ti hial thin a. Chawngtui leh Ruallunga khuaa Chapchar Kut an hman kha an hman rei bera sawi a ni a. Nuam an tih em avangin ban nachang an hre lo hial a, favang thleng rakin an chai a. Vakiin khuaah buh vui a rawn pu lut ta a, chu veleh khua an hai tih an hre chauh a ni awm e. Thlawhhma an neih hman tak loh avangin an khua pawh an teh phah ta hial a.

Chapchar Kut leh Sakhaw inzawmna
Kan pi leh pute khan min siamtu leh min enkawl zeltu ‘khua’ hi an ngaisang em em a. A hnena inthawi na’n Chapchar Kut thlen hma, hapta khat hma lamah emaw Kawngpui Siam an hmang ngei ngei ṭhin a. Kawngpui Siam chu khuaa mi lu, sa lu a luh nan leh buh leh bal a luh tam nan chhim lam kawtchhuaha inthawina an hman ṭhin chu a ni a. He mi ni hian tumah ram kal tur a ni lo a, kawngpui siam hmain Chapchar Kut an hmang thiang lo. He hunah hian khaw chhung mi zawng zawng chu awm tura ngaih an ni a, a tel lo chu salam chawitir theih a ni a.

Inthawi nan hian puithiamin vawk a hlan ṭhin a. He inthawina an hman zan hian khaw hrang aṭangin an khuaah mi tumah luh an phal ngai lo. Heti anga khawtlang inthawina neih laia khaw dang mi luh phal loh ang hi tun thlengin Arunachal rama Adi hnam ṭhenkhat, a bikin thingtlang lamah chuan an la ching reng a ni.

Chapchar Kut leh tunlai Mizote
Chapchar Kut hi chapchar laia hman ṭhin a ni a, chu chuan Mizote hi hnathawk hnam, hnam taima kan ni tih a entir. Mizote hnam thatchhia kan ni tia mi ṭhenkhatin an sawi ṭhin hi a dik hauh lo. Thingtlang kuthnathawktute hi thawh tur a awm phawt chuan anmahni ṭawngkam takin, “Khawsik hluah hluah chung paw’n damdawi mum hmawmin” kawla ni chhuak chhiarin an huan lam panin an thawk chhuak ṭhin asin. Thlai thar hralhna ngaihtuah tak takin sawrkar hi hmanhlel se, mipui pawhin tun aia hlawk zawka hnathawh dan zawng ila he Kut hi kan hlawkpui dan tur a ni ang.

Hman lai kan pi leh pute’n Chapchar Kut an hmannaah rui buai khawpin tuma’n zu an in ngai lo. He ni hi hlim leh lawm ni a nih vangin mi dang tihbuai leh tihnat an hreh em em a, mi dang tana harsatna siam lovin, mi dang tana malsawmna nih an tum hram hram ṭhin a. Nu te, nula leh tlangvalte pawhin Kut ni chuan zu an in ve a, mahse, zahpuiawmin an awm ngai lo. Mizo dik tak chuan he rilru hi engtiklai mahin a paihthla tur a ni lo ang.

Chapchar Kut laia thil langsar leh hlimawm em em mai chu ‘chhawnghnawt’ a ni a. Chu chuan hman aṭang tawhin Mizote hi induhsak hnam kan ni tih a entir. Bai insuah hnam kan ni. Hei hi bansan tawh kan awm a nih pawhin kumin Chapchar Kut aṭang hian ching thar leh ila. Mi dang tana kan inphalna hi kan hlimna a san theih lai ber a ni ngei ang.

Kawngpui Siamah lal leh puithiam (sadawt) chu inrawn tlangin an thawk dun thin a. Mizote’n ram inrelbawlna thar kan hmelhriat hnuah pawh hian kan ram hruaitute leh sakhaw hruaitute hi intauh lova ram leh hnam thatna tura thawk ho tur zawk an ni ngei ang le.

Chapchar Kut kha kan pi leh puten an la thutakin, tumah inhauh leh intihnat an phal ngai lo. Nupa intih tlan te, inhau te, thinur te a thiang lo ang khan hawh u, tun Chapchar Kut kan hman mekah hian hlim tlang takin awm ila, Lal Isua’n min duh ang ngeiin keimahni lam tal mi zawng zawng nen inremin i awm ang u.

Chapchar Kut chibai vek ule!

Thu lakna te:

Chaldailova, R. Mizo Pi Pute Khawvel (Aizawl: Vanlalnghaki, 2011)

Darchungnunga, Rev. Zofate Sulhnu (Aizawl: Darchungnunga, 2015)

Dev, Bimal J. et al. Lushai Customs and Ceremonies (Mittal Publications, 1993), 95.

Lalthangliana, B. Mizo Culture (Aizawl: F. Vanlalringa, 2013)

Lalthangliana, B. Pipu Zunleng (Aizawl: B. Lalthlengliana, 2007)

Vanlawma, R. “Mizo Sa leh An Khua leh An Kut.” dipr.mizoram.gov.in

Rev. Lalfakawma Ralte, ATC