Zoramthanga Mizo hnam movement history
A hawn ni-a a copy zawng zawng sing khat hralh chhuah nghal vek leh chhut nawn leh nghal ngai hial khawp nia sawi lehkhabu chu Mizo Hnam Movement History (2016) hi a ni. Mizoṭawnga lehkhabu ziakah chuan a hralh tla ber a ni ang, ti ila kan tisual awm lo ve. Tlai khaw hnu-ah kei pawhin Pi Enghluni zarah ka lo chhiar ve a, ngaihnawm ka tikhawp mai. A ziak a hrâw-in chhiar a nuam hle a, chhut sual pawh a awm hauh lovin ka hria. A ziaktu hian tawngkam pawh a hmang fimkhurin, mi dangte ngaihmawh theih tur ang chi pawh a pehhel thiam hle a, mi puitling tak thuziak a ni tih a hriat theih.
Hetiang lehkha bu ziak tur hian amah aia rintlâk emaw, MNF chanchin hre chiang zawk emaw an awm bikin a lang lo va, chuvangin a chhûnga thu te hi thu dik leh behchhan tlak an ni ngei ang. He lehkhabu bung 40-a ṭhen, phek 226-a chhahah hian MNF lo indin dan leh an kal zel dan hriat theih a lo ni a. Chipchiar tak ni lo mah se, MNF chungchanga thuziak hrang hrang kan lo chhiar ṭhin te a khaikhâwm ṭha hlein ka hria.
Lehkhabu chhiar mite hi chi hnih an awm a. Chi khatna chu chhiar liam puat puat mai, a ngaihnawm viau mai, emaw a ngaihnawm lo em mai emaw ti liam ngawt te hi an ni. Chi hnihna chu ngun taka chhiar a, chu lehkhabu hlutna lai hmuh tum leh a famkim tawk lohna te chhui tum mi, critics an tih te hi an ni. Chutianga thil chhut chet mi te tan chuan lehkhabu rêng rêng hi a chhia-in a ṭha emaw, a ngaihnawmin a ngaihnawm lo emaw nghal ngawt lo va. Ngun taka an belh chian hnu-ah an ngaihdan leh hmuh dan chiang takin an sawi zawk ṭhin. Mi thiamte’n an sawi ṭhin Literary criticism-a chi thum - legislative, aesthetic leh descriptive criticism zinga a hnuhnung ber hi hmangin he lehkhabu hi kan thlir dawn a ni.
A chhunga thu awmte chu: A ziaktu hian British sawrkar hnuaia Mizoram awm lai aṭanga ṭanin India ram indan dawna Mizoram dinhmun te a rawn sawi chhuak a. Chutah Mizo Hnam Thinlung, ‘Mizo Nationalism’ ti-a a vuah rawn ṭhan len dân leh chu thinlung chu MNF-in a rawn lak vung dan te a ziak chho va. Tichuan, ralthuam leka Jeriko Beihpui thlaka March 1, 1966-a Mizoram hmun hrang hranga India sipaite beih an nih dan a rawn sawi chho zel a. Chin Hills Operation hnu-a East Pakistan-a an chhuk thlak dan leh East Pakistan aṭanga baklênga Arakan lama an tlan chhiat thu te a rawn sawi zel a. MNF chhungkaw buai avanga President an inthlak sek dan te pawh chiang takin min hrilh bawk a. Arakana lo mikhualtu Burma Communist-ho laka mâk chhiat an tawh hnu-a Bangladesh lama kir leha Remna kalkawng bumboh tak an rah pial phat phat dan leh kum 1986-a Remna Thuthlung ziak fel a nih thu te sawiin bung 38naah a hmâwr a bâwk ta a. A bâk bung hnih 39na leh 40na te hi chu thlirletna leh thuchah ang deuhah a ngaih theih awm e. He lehkhabu-a thil chiang tak pakhat chu MNF ramhnuai sawrkar khan India nena inbiak rem dan tur kha an lo dap hma hle tih hi a ni. Kum 1966 aṭanga kum thumna 1969 khan inbiak remna neih ṭha an lo ti tawh a, he mi dungzui hian kum 1971 khan Shillong-ah an inbe ṭan a ni. (phek 71, 72, 91, 92).
He lehkhabu hi a taka tawnhriat neitu ngeiin a ziak a ni a, awihawm takin a ziak bawk a ni.
A lanna tlang dang aṭanga thlirin: He lehkhabu ṭhatna hi kan sawi laiin critics te tarmit aṭanga a lan dan kan sawi tel loh chuan mitdel paruk sai dek an sawi kan ang dawn a, chuvangin inthlahrung deuh pawha a famkim lohna thu sawi tel a ngai ta a ni.
A bu hming hi: Mizoṭawnga ziak ni si Sapṭawng nena phuah pawlh nuai hian min hip hran lem lo. Chu ai chuan ‘Mizo Hnam Damna Beihpui Chanchin’ emaw pawh ti ta sela a tluangtlam zawkin a rinawm. A hnuaia ‘A History of Mizo Nationalism Movement’ a han ti zui leh phei hi chuan a Sapṭawng chheh dan chu engpawh khaw pawh lo ni se - mi tam tak a hnar sa mai thei.
Sapṭawng sawi tâkah chuan phek 188naah hian ‘band’ tih hi a rawn hmang sual zauh mai a. A tisual palhah han ruat sak dawn ila a hnuai lawkah a ngai bawkin a hmang leh a, ani ang lehkhathiam tihah chuan a zia lo deuh. A sawi tum chu India sawrkarin MNF a ‘ban’ (khap, phalsak lo) tihna a nih a rinawm. ‘Band’ erawh chu pawl emaw puan them emaw thelrêt them emaw thil hrenna atana hman hi a ni a. Tin, ‘bandh’ tih a la awm fo va, hei hi chu nawrhna, general strike tihna mai a ni thung.
Thuhmahruai a ziahna-a ‘Mizoram College-a Political Science laten an zir turin…’ a tih mai hi hriatthiam luih theih a nih laiin a chiang tawk lo. ‘Mizoram College’ tih hming pu college hi a la awm lova a lan avangin hei ai chuan, ‘Mizoram chhung College hrang hranga…’ tih ni se a mam zawk ang.
Mizo zinga a vengva chin 50 vel leh Bawrhsap L.L. Peters hova an thurawt pakhat, Mizo (Lushai) te hi India rama tel tur an nih chuan kum sawm hnu-a an duh chuan chhuak leh thei tura indelhkilh chungchang hi bih chian deuh a ngai bawk. He thil hi Bardoloia Committee an tih Sub-Committee of Constituent Assembly hnenah pawh thehluh tawh niin a lang. Zoramthanga chuan hei hi Assam Governor-in chhân tlaka ngai lova thup bo mai mai ni awmin a ziak a. (Phek 13na). Mahse a nih chiah em? Hetah hian hrânghlui kal ta R.Thanhlira lehkhabu MIZORAM LEH KEI phek 219na hi i lo pun teh ang. R.Thanhlira chuan, “Governorin September 2, 1947-a a rawn chhannaah chuan ‘Lushai Hills chu Excluded area niin, Assam ramah lo awm tawh sa a ni a; India a chhuahsanna tur dan a awm lo…’” a rawn ti hmiah mai niin a sawi. Heti a nih chuan eng pawl tan mah he ‘kum sawm’ thil hi innghahna tlak a lo ni lem lo ni âwm tak a ni.
MNF Party lo indin chhoh dan hi Tâm Do pawl, Mizo Faminine Front-in a hrin chhuah ni-a sawi a ni ber a, chu chu kan lo pawm dan ṭhin pawh a ni. Chu chiah chu he lehkhabu ziaktu Zoramthanga pawh hian a rawn sawi nawn leh a, ani phei chuan he pawl hmingah hian ‘National’ tih a rawn belh a. Chu pawlah chuan R.Dengthuama kha President niin Laldenga chu Secretary a ni tiin a ziak bawk. Mautam ṭam a lo reh chuan he Pawla thumal pakhat ‘famine’ chu paihin Mizo National Front chu din a lo ni ta niin min hrilh ta zel a ni. (Bung 3na para 7, 8, leh 9). Mahse hei hi a dik chiah em?
Hranghlui C.Hermana’n a lehkhabu ZORAM BUAI LAI KHAN (2015) tih Bung 4naa a ziak dan nen chuan inpersan tak a ni. Ani hi Laldenga hova October 28th, 1961-a MNF dintu zinga a hnarkai pawla tel phak kha a ni a, a thusawi hi mêna thlak sak mai chi a ni lo mai thei. Heti hian a ti a, “An thusawi tihawihawm nan mautâm dawna tlawmngai pawl pakhat (Mizo Faminine Front) an din chu political party-a let ta mai angin an sawi ṭhin a ni. Mahse, hei hi chu hmehbel leh sawi zawm remchang tak, dik ziktluak si lo a ni” a han ti phawt a. Ṭam Do pawl pawh chu pahnih Anti-Famine Campaign Organisation (AFCO) leh Mizo Faminine Front (MFF) niin a sawi a. (National tih a tel lo) Tin, an hotu te pawh AFCO-ah chuan Lalmawia leh C.Rokhuma, MFF-ah chuan R.Dengthuama leh J.F. Laldailova te an ni, tiin a sawi zel a. Heti a nih chuan Laldenga chu a khawii Pawl mahah khian a lang ta lo va. Chuvangin, C.Hermana sawi anga MNF hi pawl dang behchhan miah lova fir taka rawn ding chhuak a nih chuan mi tam zawkin kan lo hriat dan leh Zoramthanga ziak dan te khi bûknaah chuan an kâng vai vai dawn a ang ta viau mai a ni.
Mizo Nationalism?: He lehkhabu han hmuh hian Mizo hnam rilru ‘nationalism’ a tih awmzia leh a humhimna kawnga MNF te hmalak dan chhiar kan inbeisei a. Mahse bung 3naa hnam dan leh sakhaw humhim a ṭulna tawite a sawi lang zawk tih loh chu a reh hlen vang vang mai a. Mizo te hi ‘nation’ kan nih dan leh nationalism kan mamawh danah min luh pui zui tak si loh avangin hrawk a fah lo hle. Chuvangin, a chhunga thu awm te hian a bu hming put chhan hi a phawk zo lo hle kan ti thei ang.
Mizo te hi Nation ti-a vuah theih kan ni em? Nge independent kan nih loh avangin chutia invuah chu a la rem lo zawk? Nation nih tuma hma la zelin hnam hmangaihna nationalism nei turin kan infuih dawn ta em ni? India Constitution pawm thlap tawhte tan hei hi tih chi a ni ang em? tih zawhna te hi chhiartute rilru-ah a awm fo dawn a ni.
Engpawhnise he lehkhabu hi chhiar manhla tak a nihna a bo chuang lo vang.
P.C.Lawmkunga