Ṭhalaite hun a rawn inher chhuak ta
India ramah 2013 kuma chhut angin ṭhalai hnathawk thei kum bithliah chu kum 15 aṭanga kum 64 inkar niin, 63.4% lai kan awm. Kum 20 - 59 inkar hnathawk thei chu 50% an ni, kum 20 hnuailam chu 41 % an ni, kum 60 chuang chu 9 % an ni (kum 65+ chu 5.5% an ni). Kum 2020 ah chuan kuthnathawk thei (working age population 15-64 years of age) 64% ah inhlang chho tur a chhut a ni. Hnathawk thei ngah ber tura chhut a ni. Chutih laiin China kuthnathawk thei kum bithliah 16 - 59 chu kum 2030 ah chuan an pian tlem avangin 23% vela tlahniam tura chhut a ni.
Mizoramah Kuthnathawk thei (15-64 years) India ram pum anga chhutin 60% vel awm ang an ni. Hemi zingah mi kum 15-20 inkarte hian lehkha an zir emaw, hnathawh nei lem loa awm an tam, inkhel, leng mai mai an tam avangin an thawhchhuah aiin an hman ral hmuh tur a tam zawk. Kum 21 - 64 inkar zingah sorkar hnathawk, businessmen, lo leh huan neih lama eizawng, carpenters, daily workers, hawkers, petty trades hnuaia eizawng hi 70% vel awm angin chhut ila a sual tam pui lo ang. 30% chuan awmawl, nawm chen, lungkham nei lo huang chhungah awmin chhungkaw tan phurrit an ni. Chhungkaw ṭhenkhatah phei chuan upa lam, tarlam hnathawh an ring a, pocket money walla kan kat nuk mai. Hei hian a hrin chhuah lian ber chu ‘rukruk, ruihtheih ngawl, rampant sex abuse’ a nih avangin ṭhat lam aiin hnung tawlh lam kan pan hret hret ni hian a hriat.
Kan hming hi a chhe zawngin a thang emaw ni dawn, naupang khuaikhemah 1st position, HIV+ve ah 1st position (Mizoram 1.19%, Nagaland 0.82%, Meghalaya 0.62%, Manipur 0.45%, All India 0.28% as per MSACS report 22/2/18), corruption-ah a sang ho state zingah kan awm, rape case tamna, khawlai huanthlai ruk tamna state nih hi a chhuanawm vak lo. Chutih laiin Vanram kai tawh nih inhria tamna, inlarna hmu tamna, ṭawnghriat loh/ vanṭawng nei tamna, target khum Kohhran tamna, Kohhran (denomination) biak tamna Zoram thliarkar kan siam mup mup mai zawng a nih hi.
Missionary-te Lushai Hills an rawn chuan chhuah lai khan England, Europe-ah te ‘Religious Toleration’ (sakhaw zalenna ti mai ang) a awm loh lai a ni a. Roman Catholics leh Protestants inkar thimlai hun a ni. Chuvangin, Mizorama Kohhran rawn phun reng rengin an mahni huang chhung chauhah ‘ Christianity’ an tuhtiah avangin ‘Kohhran dang ngaitheihlohna leh mahni Kohhran a dik ber’ tih principle kan thinlungah an tuh tlat avangin kan inpawm lo tawn mai ni lovin nupui-pasalah pawh kan inhnualsuat phah ta a ni. Hei hian ‘social system’ engemaw chenah a ti ṭhuanawp a ni.
Khawvel huapa Christian denomination tam lam han tarlang ila, han inhmusit tur kan awm lo. Roman Catholics (maktaduai - million) 1118.99; Orthodox Church 219.50; Pentecostal Church 128.40; Lutheran Church 82.27; Anglican Church 79.71; Baptist Church 73.38; Presbyterian Church 49.63; Methodist Church 26.57 million (Whitaker Report 2007).
India-ah kum 40 hnuai lam hi mihring awm zat 50% ai tam mah kan ni, mahse MPs average age chu 63 years a ni. Kum 40 hnuai MP chu tlemte an ni. La naupang deuha MP ni thei tur chuan an pa, pute nihna sang lo chelh mek emaw nih a ngai, entir nan: Rahul Gandhi, Sachin Pilot, Varun Gandhi, Omar Abdullah, JM Scindia, Agatha K Sangma etc. te ho ang hi ‘Princelings’ tiin an vuah reng a ni. MLA la naupang deuh thlan tlin Conrad K Sangma (born 27 Jan 1978) chu 2008 khan thlan tlin niin Meghalaya State a Finance Minister naupang ber a ni. Tunah President, National People’s Party of Meghalaya a nih bakah MP(LS) a ni mek.
Mizoram MLA, ruling party bikah chawhrualin kum 60+ ah dah ta ila, opposition MLA tlema la naupang deuh an awm ve chauh a ni. La naupang deuh party chhunga phusa mekte chu Youth Leaders, Secretary, Party workers rinawm nih mai bak MLA candidate nihna an chang pha lo. An hotu putar/ upa lam deuh hovin nihna pawimawh zawng zawng an pumhmawm avangin la naupang deuhho chu ‘militia force-thuglings’ angin an pute hmakhua sukawtuah an awm deuh ber. Party hotute lah chuan ‘Vision Mizoram’ awm lo leh ‘ideology’ nei mumal lovin a tlachawpin min hruai ṭhin avangin ‘Pi pute eizawnna - Jhumming culture’ bak kan sawn thei lo, ‘ram-vah chhiat leh halral, slash and burn theory’ bak an ideology leh vision hian a khum thei lo.
2018 ah pawh jhumming cycle a pawimawh ber pakhat ‘lo vah Chapchar Kut’ kan lawm khu leh vut vut mai dawn. Kan tih theih ber chu Airport bul hnaia Loneitute chuan tlai dar 3:30 hnuah ‘lo-hal tur’ tih order siam bak hmasawnna a awm tlem khawp mai.
Hnamdangte anga ‘Harvest Kut’ lawm hi chu kan la hlat deuh. Chutih lain Politics hi mi ṭhenkhat chuan ‘thuneihna leh hausakna’ neih awlsamna ber a ni tih hriain 2018 chuan sawrkarna thar siam tumin kan in sawisiak, bum kual leh dawn a ni si a. Pawisa ngah hovin a rukin in lei tlin tumin ‘midnight operation’ atan iptepui pawisa khat hnawk, Christian-ho campaigners khan an han zakzeh kual leh dawn chu a nia! MPF lam tan lah ‘thlalera au-aw’ bak ‘aw’ han chhuah theihna power an nei bawk si lova.
United Nations Development Programme (UNDP) Youth Strategy - ‘Empower Youth for Sustainable Future’ chuan ṭhalaite hmasawnna tinrengah inhmang tam tur leh luhchilh a ngaih thu a sawi angin Mizoramah ngei pawh ṭhalaite’n politics hi luhchilhin ‘hma kan lak’ vat loh chuan 2018 inthlapuiah mi rintlak lem lo, pamham, pawisa ngah ringawt kan thlan tlin leh chuan kum 5 dang Mizoram an suasam dawn tihna a ni.
Chumi tuar ber tur chu keini ṭhalaite hi kan nih rualin hetiang thil duhawm lo thlentir lo tur pawhin keimahni ṭhalai-ho tho hi kan ni. Mizo ṭhalaiho, ram siam ṭha tur leh kan political, social system chhe mek tung ding tura ‘change siam turin’ rawn thawhchhuah a hun ta. Tun hi ṭhalaite’n hun kan neih pawimawh ber lai a ni e. Mizo ṭhalai, tho ta che, ṭhangharh rawh, ṭhalai hun a rawn inher chhuak ta.
CJ Zova, Zobawm