Written by
Lalmuanzova Khiangte
Lunglei

Sawrkar + Zu + Kohhran

Synod office-a thawk pakhat hian Synod Pastor a hmuh remchan theih ang ang hnenah, “Tun laia i mitthi vuite hi nangmah aia naupang nge upa?” tiin a lo zawt ṭhin a. Pastor tam zawk chuan, “Kei aia naupang deuh vek an ni,” tiin an chhang. A awmzia chu, tun laia mitthite hi ṭhalai te leh pavalai te an ni deuh zel tihna a ni a. Hei hi Pathian remruatah kan pawm mai em? Nge, kan tuh rah kan seng? Tu berin chutiang thil ṭha lo chu tuh? Tun hma chuan upa zawkte hi naupang zawkten an thlah liam ṭhin. Tunah chuan nu leh paten thlanmualah an tu leh fate an thlah liam ta sup sup a. Nupuiten an pasalte an sun mawlh mawlh mek a ni.

Tu mawh nge?: Sawrkarin zalen takin zu a zuar a, in chin tawk an hre lo va, an thihpui a ni. Zu hi khap bur a ngai kan ti mai em? Sawrkar hi kan burbun mai dawn em ni? Chu tih lai chuan sual hi a awm loh vanga ti lo tura inzirtir kan ang mah mah riau. Kan dawhkan hmaa sual inchhawp pawh beng baw thei tur khawpa chak tura inzirtir tur kan ni ve tho. Chu chu kohhran leh hruaitute mawhphurhna lian tak pawh a ni. Kohhran hian a tih tur a hlen ṭha em?

Zoram leh ram dang: Sakhaw ruihchilh mosolman ramah chuan an khap bur mai a. Khawvel ram dangah chuan zu hi an zuar a, khap bur lovin thunun tumin dan hnuaiah an khuahkhirh. Zu zawrhna rama mite hi zu in nasat vangin an thi ve sup sup em? Nuthlawi an pung zawih zawih em? ‘Mizote chu kan mawl a, zu kan in thiam lo va, khap bur tur’ ti-zawngin kan rilru kan tihnual a, beihlet kan tum ve lo niin a lang. Kristian ram dangah zu an zuar a, tun lai Zoram dinhmun ang hian an thihpui sup sup lo niin a lang. “Mizote chu kan mawl a, khap bur mai tur…” ti zawnga infuih lovin, ram dangte chakna thuruk pawh chu kan zawn ve a ngai. Sual ti-lo tura infuih aia sual dah bo tum hi a bul ṭhut a fuh lo sa hrim hrim. Ram dangte pawhin an theih chuan kan thihpui sup sup ngawt reng tur a ni bik lo vang.

Zu politics: Ram rorel tura Pathian ruat kan sawrkar hrawn mek hian hmasawnna leh puitlinna beiseiin rahbi thar min kaipui chhin a. Ama thua ti mai lovin tlawmngai pawl hrang hrang leh mi thiamte pawh a r^wn kual a. “Kohhran hi chuan ngaihdan nghet a neih sa avangin a hranpaa rawn nawn leh a ngai lo” tih thu an sawi a. Eptu party lian berte chuan chu

ṭawngkam chu la vawngin, “’Sawrkarin kohhran kan rawn lo vang’ a ti, sawrkar hian kohhran a hmusit,” ti zawngin an aupui ta a. An va han hlawhtling em! Biak in pulpit hrang hrangah thusawitu tam takin ‘sawrkarin kohhran kan rawn lo vang a ti ngam’ tiin an aupui chuah chuah a nih kha. Kan ram hruaitute thu sawi bul leh bal lam an ngaihtuah tawh lo, kohhran vote hmuh tum tute emaw politics khelhna kha kohhran mi tam takin an lo la vawng chiam ni berin a lang. ‘Kan ram hruaituten min han kalpui chhin se’ tih lam aiin politics-a hamṭhatna lo hmuh tum thuai thuai hi a ramhlui zia deuh niin a lang.

Zu leh kohhran: Sual awm lohna ram siam tum, sual a lo kala kuahbet leh tlat tawk vel kristianah kan inchhuah zo mai dawn. Sual hi huat tur, kal san tur, mahse, khap bura tihbo kan tum tlat. Tun hma chuan kohhran upa hmaah zu rui an kal pai ngam ngai lo. Tunah chuan tun hma angin zu ruiten kohhran hruaitute an zah ta lem lo. Tih tur tih loh emaw, tih loh tur tih emaw kan nei ta em ni? Sualna leh thihna zawng zawng ‘zu’ vanga kan puh tlat hian hmuh fuh loh kan nei tihna a ni lo maw? Kan kohhran mite hi sual do zo lo khawpa nep leh chawrche an nih kumkhua chuan an thlarau mawhphur tura nemngheh hriakthih meuha inpete hian kan mawhphurhna kan hlen loh vang a ni zawk thei.

“Ramin Pathian a tluksan chuan inṭhalaite in vanglaiin an thi ang… tihdam theih loh natna hri ka len tir ang…” a ti. Tunah hian kan ṭhalaite an vanglaiin an thi zawih zawih a, tihdam theih loh natna veiah hma hruaitu ram kan ni mek. He ram hian a tluksan mek Pathian hremna a hmachhawn mek a ni mai lo maw? Ramin simna dik tak nena kirlehna kawng a zawh theih nan kohhran hi mawhphurtu chu kan ni. Zu zawrh leh kan ram sawrkar hi puh chiam chiam a, chhiatna zawng zawnga mawhphurh tir kan tum niin a lang. Kan mawhphurhna kan hlen zawh loh vang hian a sawhkhawk hi sawrkar leh zu zawrh lama ben per kan tum ni berin a lang. Kan ram chhunga lungngaia rum mek mipuite hi kan kohhran member-te tho an ni. Sual awm loh vanga ti lo ai chuan sual kalsan thei turin kohhran hian kan mite hi tichak deuh deuh tawh zawk ang u.

Kohhran aw hi Pathian aw: Pope leh Roman Catholic khan an rorel apiang kha Pathian aw anga an ngaih chhoh khan an lo kalsualpui ta a. Martin Luther-a te hovin kohhran siam ṭhatna hna hautak tak thawhchhoh a lo ni. Kohhran hian a rorel hi Pathian aw angah a ngai chho leh mek niin a lang a. Kan fimkhur a ngai ta hle. Amaherawhchu, mipui pungkhawm, pawl, kohhran awm dan tur ngaihtuahna khawmpui rorel leh Komiti rorel hi a ṭha-in a him ber tlangpui. Kohhran rorelnain ‘zu hi la khap rih ang u’ an tih hian kan ram tan a la him ber niin a lang thei. Sawrkar hian zu hi khap bur lohvin zalen deuh zawka khuahkhirhna dan a siam ta a. A dan siam erawh a kengkawh hleithei lo chu a ni ber a. Zu hi an zuar emaw, zuar lo emaw dan hi kenkawh ni se, kan ṭhatpui mai tur. Dan kengkawh thei lo sawrkar hnuaiah kohhranin zu khap bur a la duh hi kan ram ṭhatpui tur zawk pawh a ni thei tho bawk. Kohhran aw hi kan zah thiam chu a ṭha. Kan ram dinhmun atana ṭha ber pawl a ni zel si a.

Zu zawrh hnu: Zu khapna ramah chuan zu hi a hlu a, a rui thei te leh a nei theiten an uan-pui phah fo. Zu zawrhna ramah chuan zu hi ‘thil’ angah an ngai mai a. Zu rui an hmusit bawk a. Pheikhawk charna rui tawk vel leka kan ngaih ai pawhin an hmu hniam mah ang. Mipui hmuh tura khawlaia zu rui vak vel mai mai an vang bik. Lunglei daktawr pakhat chuan, “Zu zawrh tirha mi tam tak natpui vak vak kha tlemin a zia chho zel a, Casualty duty aṭang hian a hriat khawp mai,” a ti a. Taksain a zawh loh khawpa zu in vak hi kan pumpelh chho mek niin a lang. Zu in danah hian hma kan sawn zel ang tih hi a rinawm. Zu hi thil pakhat anga ngaihna, zu rui hmuhsitna rilru kan pu chho zel dawn. Zu khap laia zu chhe in vanga thi an tam. Zu khap bur vanga zu ngaih hlutna rilru pu kha zu zawrh hnu hian a reh thut dawn lo. Tuna thi zawih zawihte hi zu ṭha in vanga thi an ni ngawt lo va, zu in nasat lutuk vanga thi an ni. An ngaihhlut em em zu zalen thut an zo lo a ni ber. Zu hi lo khap zel pawh ni ila, heng mite hian an in zel ang a, zu in vang thoin thi zawih zawih si lovin an la thi tho mai thei bawk. Tuna hun harsa kan hmachhawn mek hi kan sual chhuah theih chuan mizote hian zu chungchangah bung thar kan kai ngei ang. Chu tih rual chuan a tawk chauha zu in thiam fapa neih ai chuan zu in duh lo fapa neih hi an thlanawm zawk tih hi kan rilruah nghet chho zel bawk sela.

Sawrkar hian dan leh thupek hi kengkawh theih hram hram se tun ang em em hi kan ni lo ang. Sawrkar mawhphurhna chu dan leh thupek kenkawh ṭhat a ni. Kohhran pawh hian zu/sual dah bo tum mai lovin zu/sual huaa duh lo turin kan mite hi tichak thei ila tun ang em em hi kan ni bik lo vang. Sawrkar leh kohhran hian ngaihdan inang lo an neih pawhin mahni thusawina tlang aṭanga in bauh vak vak hi insum se. Sawrkar leh kohhran hian inpuh tawn lovin kan tih tur ve ve hi ṭha takin hlen chat chat ila, in-ep tawn mai lovin i thawkho zel zawk ang u. Kan ṭhalaite kan ch^n zawih zawih lai hian indem tawn mai mai hman kan ni lo ve.

Lalmuanzova Khiangte, Lunglei