Kih hnawk then loh zirna in
Kum 2008 MNF term tawp dawn lamah khan khawtlang mamawhna avanga din sikul tam tak upgrade a ni a. Anniho hi tun kum 10 liam hnuah pawh hian kan sawrkhar chak tak pawhin tihngaihna a hriat loh, phurrit, ke pentir thei lotu-ah an la ṭang ngar ngar mai a ni.
Tun hma sikul kal dan phungah chuan khawtlangin an mamawhna avangin an han din a. Sawrkhar-in permission a pek fel hnuah zawi muangin, a tahtawl tein deficit/ adhoc grant-in-aid ah a hlang a, deficit aṭangin sawrkhar sikulah a seng lut ta ṭhin a ni. Dinhmun ngaia rei tak awm lovin a tahtawl tein fel taka seng khawm an ni ṭhin.
Tun dinhmunah chuan kum 2008 aṭang khan heng zirna inte hi khawih chet loh, tihdanglam lohvin an dinna ngaiah an ding ta ngar ngar a, hmasawnna kawng zawh turin sum chuang bang a awm lo a ni ang e. Mihring kan pung zel a, zirna in kan mamawhna a sang zel a, a bikin thingtlang lam chuan mahni khua ngeia fa ten pawl 12 thleng tal zir zawhtir kan thlahlel a, higher secondary school pawh kan din belh ta chum chum mai a nih hi.
Sikul din hi tih namai a ni lo va, sikul sak, zirtirtu hlawh pek leh thil ṭul dang tam takte hi ‘kan nei e, kan zuam e’ tih vangin tu khua mahin an din lo. Khawtlang mamawhnain a ur thlu a, tun hma kal dan hre rengin sawrkharin a phurh chhawh hun thlir chungin, huphurh leh zuam lo chung pawhin hmalak a ngai lo thei lo zawk a ni.
Private sikul han din takah chuan VC kaihhruaina hnuaiah sikul managing board-te dinin sum khawn khawm a ṭul a. Thla tina thawktute hlawh pek ngai a nih avangin ngaihthah leh ngaihpawimawh loh hman a ni lo; ‘khawi lam aṭangin nge ṭanpuina lo thleng ang’ tih kha board member-te ngaihtuah ber a ni a, sum mena men a lo ṭul ta.
Secretary fel takin khaw chhunga chhungkaw hming awm zawng zawng ziak chhuakin bial fel takin a siam a, bial chhunga thawhlawm khawntu tur pawh pa/ nu viak ṭha deuh ruat an ni ṭhin. Chhungkaw dinhmun thlir chung ranin thla tina tlawmngaia an thawh zat tur ruahman sakin chu chu bial neituten an vil ta ṭhin a ni.
Mizo khawtlang nun kan hria a, kohhran lamah ngawt pawh khawn tesep a tam em em a; NGO lam lahin inhlawhna ṭha kan hriat lem loh avangin sum tuak nan IP-te kan han sem ve ngawt mai zel a. Chhungkaw tam zawk tan chuan ei bar thawh chhuah ringawt pawh a harsat mek laiin thawhlawm khawn a lo tam bawk si a, thawhtu leh khawntu hi inhne a na duh viau awm e!
Kum 10 lai liam taa Sawrkhar hmasa kih hnawk thianfai a, kum 10/15 chuang khawtlang phurrit lo phurh tawh chhawk turin ram hruaitu leh sawrkhar lam mithiamte han dawr ila, “Khawtlangin in din a nia, sawrkhar mawh a ni lo; sawrkharin a ba lo” te an lo ti a, kan hawi lawl lawl mai a ni. Kan harsatna sawi tur khekkhawl sa zawng zawngte chawp leh chilhin a bo duak a, hnara khawn ang hlauh kan ni mai thin.
‘Sawrkharin a ba lo’ tih lai te hi an sawina zawn aṭang chuan a dik mai thei e, kan thlirna zawn aṭang erawhin a ba ve chiah thung si. Sir lehlam lehlam aṭanga paruk (6) en ang a ni; lehlam aṭangin paruk, lehlam aṭangin pakua, an enna aṭang chuan a dik ve ve. Inthlan dawna an thusawi ngaihtuahin kan harsatna leh phurritte sukiangtu tur chu sawrkhar a ni a, zirna lama thingtlang mite mamawh phuhru tur pawh sawrkhar, zirna in changtlung zawk din leh thingtlang mipuiten zirna awlsam zawk an hmuh theihna tura chhawpsaktu tur pawh sawrkhar bawk a ni dawn lawm ni?
British hunlaia ICS atan Indian an thlan duh loh chhan te, Mizoramah ngei pawh high school din an phal lawk loh chhante kha an mitnaute a keu ang tih an hlauh vang a ni lawm ni? British-ho phei kha chuan Indian-te an hmangaih lo khawp a, run dalah chauh education lamah khan hma an la a. Hmai phih fai nan khawpui ṭhenkhat khatah zirna in an din a, thingtlang lam an ngaihsak lo. Zirna lama hmasawn kha thingtlang mite tan a hautakin a harsa duh viau awm e. British hunlaia Indian-te dinhmun leh tuna keini thingtlang mite dinhmun hi a va inang duh mai awm ve? Aiawh tura kan thlanten ‘kan mawh a ni lo ve’ an tih miau si chuan ‘e le’ kan ti mai dawn em ni?
Tunah hian khawtlang mamawh avangin higher secondary school phei chu khaw tam takin kan din mawlh mawlh a, kan hmabak erawh sawi theih a ni lo. Sawrkhar berin sikul awmsate tichangtlung tura ruahmanna a siam theih si loh chuan private sikul din tawh leh din mekte tan chuan a luhai thlak viau ang. Thingtlang mi harsa zawkte kut dinglamah NLUP sum a humtir te te a, chhungkaw mamawh lei hma hmain an kut lehlamin zirna in thawhlawm atan te, commercial school-a an fate monthly fee/ hostel fee atan te an pe chhuak leh zel si; Pathian programme kha a ropui tur angin a ropui tak tak thei lo a ni e.
R.Lalfakawma, Seling