Written by
- Prof. R.L.Thanmawia

Chapchâr Kût - Zonun Siamtu

Hmakhawsang aṭangin khawvela hnam tinrengte hian mahni thiam dan danin kût chi hrang hrang an hmang a, chu chu an hnam nun ṭheuh chher chhuaktu a ni thui hle. Sakhaw rawng kai kût te; ram rorelna nena inthlun zawm kût te; hlimhlawp leh intihhlimna chi hrang hrang kût te; infiamna leh inelna hawi kût te; lâm leh rimawi kût te, buh seng kût leh ruaipui kût te, lawmna kût te leh chhan dang dang hmangtein chung kûtte chu an hmang ṭhin a. Hnam hruaitute leh roreltute remhriatnaah a innghat thui hle. Hmanlai Aigupta lal Pharaoh Rameses III chuan indona hneha ropui taka haw mai chu duh tawk lovin ‘Hnehna kût’ a buatsaih a, chu ni chu kum tin an hmang zui ta a ni. 
Mizote hian kût kan nei tam lo va, kan retheih avang leh lal pakhat hnuaia awmkhawm kan nih loh avangte pawh a ni mai thei. Philippine mite chuan kût chi hrang singli sanghnih lai an nei a sawi a ni a, ni tin kut chi khat tal an hmang ṭhin an ti. Awmni khamin, hna thawk hman reng reng lovin ni tin an kût reng tihna chu a ni lo vang a, an kut pawimawh bik tih loh chu hnam bil emaw, chhungkaw bil emawin an hmang mai ṭhin niin a rinawm. India ram hi a zau bakah mihring kan ṭhahnem a, chi leh hnam bilte hian mahni hnam kût hrang hrang kan nei hlawm a, chhiar theih ni se a ṭhahnem ngawt ang.

Mizoten kût chi thum chauh kan nei a, mitthi pual kût te, naupang pual kût te leh puitling pual kûtte a ni a, a tlem na vang vangin awmzia a nei hle. Naupang duat thiam lo hnama sawi ni ṭhin mah ila ram danga an neih zen zen loh naupang pual kût kan lo nei tlat kha thil chhinchhiah tlak tak a tling. Kan kût ropui ber Chapchar kût hi a hun laia an dinhmun nena en kawp thiam chuan an theih tawka ropui leh nuamin an hmang a ni a tih theih. Kum tluana an nghahhlelh ber, a hun thlen dawn hnaihah phei chuan mutmawh hnarmawha an neih ṭhin he kût ropui hi ‘Mahni lu lám’ an ti a, puitlinga pumpâ chuan âm takin an hmang ṭhin a, mahse khaw lo taka nun chên zawng ni lovin nun awmze nei tak paw chhuak zawngin an hmang ṭhin a. Chutiang taka an ngaih ropui leh an hlimpui chu an khawtlang nunphung din chhuaktu a ni ta reng a ni. 

Chapchar kût leh Chai hi a tak leh a mei ang tlata inzawm a ni a. Upate inhlanchhawn thawnthu leh chai hla aṭangte hian Chapchar kût hi thlang an tlak hma aṭangin an hmang tawh tih a hriat theih. Tunlai thlenga kan hnam nunphung leh khawtlang nun hriltu he kût ropui tak hi an lo hmang hma hlauh kha kan hnam vanneihna a ni tiin a sawi ngam a, a chhan hrang hrangte hetiang hian han sawi dawn ila: 

Pakhatnaah chuan, he kut hi inlung­rualna thlentu a ni. Mizo khawtlang nun tinuamtu ber chu kan ram nawm bik vang ni lovin, kan hausak vang leh kan in leh lo ṭhat vang pawh ni lovin nungho thiam kan nihna hi a ni. Lal leh upaten vahsán lak lai aṭang rengin Chapchar kût hman hun tur an mitthla a, a hun leh ni pawh uluk takin an thlir a. Thawkmawh deuh tan pawha hun bichilh tih theih hauh lohvin khawtlang dinhmun thlir chung zelin kum tin fimkhur takin an ruat chawp ṭhin. Chu hun thlen dawn hnaiah chuan rethei leh neinung deuh thliar lovin, sa la thei leh thei lo pawh sawi lovin kût sa tur an zawng a, an rante pawh hma deuh aṭangin an lo vulh lawk ṭhin. 

A reltute ro chu tumahin an sawisel lo va, chuti zawk chu ni se tiin an sawi nawi ngai lo. Mahni seh seh mual hranah tih ang maiin puitling pual kût a ni nâ a, nunau chenin an tih theih tawk an ti sung sung mai a ni. A hun thlen hma aṭang reng hian he kût hian khawtlang inlungrualna a thlen sâ pang mai a ni. Kan hla phuah thiam Lalṭanpuia chuan, “Lungrualna hi ram leh hnam tan, himna kulhpui ber a lo ni e” a ti a, hei hi kan ṭawmpui bawk a. Ram leh hnama min siamtu kan kulhpui chu amah Zikpuii pa ṭawngkam takin, ‘Khia khiah, thim leh êng inrina hmun,’ piputen thlang an tlâk hma daih aṭang tawh khan he kûtpui hmang hian he hnam kulhpui hi an lo din ṭan tawh a ni. 
A pahnihnaah chuan inpawh tawnna siamtu a ni. Khawtlang nun tinuamtu pawimawh tak chu inpawh tawnna ṭha hi a ni a, ṭhenawm khawveng inpawh tawn hauh lo nun chu a nuam thei lo. Mizo khawtlang nun inpawh tawn ṭha tak hi siam thut theih a ni lo. Zawi zawia kan chin ṭha tak, kan sim phal hauh loh chu a ni. He khawtlang nun duhawm tak siamtu zinga pawimawh tak pakhat chu hmakhawsâng aṭanga he kût hlimawm tak an lo hmang kha a ni ngei ang. Thil an rêl hova, an thawk hova, mi chhia leh mi ṭha sawi hauh lovin thil an ti tlâng ṭhin a, chu chuan khawtlang nuna inpawh tawnna ṭha tak a siam a ni. 

Lusei vawk talh ni zawhah hnamchawm vawk talhni an hmang a, tichuan kûtpui an hmang tak tak dawn ta a. Insûkfai ni, inbualfai ni an nei leh tê tê a. Chu ni duhawm tak chuan faina leh hriselna lam a ken tel chu thuhran, Pu Zatluanga sawi dan chuan, “Nilengin tuikhurah nula leh tlangvalte chu an innâwk nûl nûl mai a ni.” Ni dang chu ni se, an inbualna bul maia tlangval awm chu nulate chuan an ngaimawh ngei ang, mahse kûtin a ken tel he faina niah hi chuan inpawh tawn takin, hlim tlang takin chu hun chu an hmangho thei ṭhin a ni. A tûk maia he kût an hman zel dan phei chuan khawtlang inpawh tawnna ṭha a thlen lehzual a ni.

A dang leh chu induhsak tawnna rilru pian chhuah ṭanna hmun a ni. Kan hnam thuthlungpui ang hiala kan chhal, kan chhuan em em, “Sem sem dam dam, ei bil thi thi” tih thu mawi tak hi khawi aṭangin nge an chher chhuah ṭan tih hi tumahin an sawi thei lo. Mahse, Chapchar kût apianga i hê lova tel ngei ngei leh he hun tiropuitu, nula leh tlangvalte phei chuan tlumtea thlir taka an lo thlir ṭhin, chhawnghnawh hi ‘sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih a huhova a taka an lan chhuahtirna hmun chu a ni. Inhuphurh ahnehin, thil dangin a pawlh buai hauh loh induhsak tawnna rilru chauh an pu a, mahni in ṭheuh aṭangin mualah an neih tui ṭha ṭha an chawi chhuak a, a tua te pawh duhsakna tawpin an induhsak tawn a, an inbarh hawng hawng mai a ni. Nula leh tlangvalte phei chu hlim em emin an inûm a, ni lo, an induhsak tawnna chuan a ûm a ni zawk. An va hlim em! 

Lâmna kût a ni kha a pawimawh hle. Hnam ṭhenkhat chuan lâm kût hi an nei nual a, keini erawh chuan kan neih chhun a ni. Hnam tam takte pipu zai chu mimala sak chi leh pahnih khat inchhâwna sak chi te, ṭhian pawl pahnihte inchhâwn tawnna hlate a ni tlangpui a. Hnam hrang hrangte pipu zaiah hian rimawi leh lâm leh zaiho inkawp hlate hi an hnam hlapuia an neihte a ni zel mai. Mizote hla hlui lam kan thlir chuan mimala sak chi hla awm bawk mah se a tam zawk chu a huhova sak chi a ni hlawm a, hei hian kan hnam zia a hril thui hle. Puipunnaa sak chi kan nei nual a, chungte chu Chai hla, Chawngchen zai, Salulam zai, Tlanglâm zai, Chheih zai leh zabi sawmhnihna hla dangte a ni a, heng zinga a hlawm lian ber chu Chai hla kha a ni. Chapchar kût leh chai hi a inzawm tlat a, Chapchar kûtah lo chuan an chai ngai lo. Hmeichhia leh mipa inkarthlâkin an ding kual a, mipain hmeichhe kokiah an kuah a, hmeichhiain mipa käwng hnung lamah an kuah ve thung a. A laiah khuangpu leh seki tumtu an awm a. Zai chungin an lâm su dup dup a, chu läm thianghlim tak hmang chuan hlim zai an vawr ṭhin a ni. 

Kan sawi hmaih theih hauh loh chu chapchar kût hi hlimna ni ropui a ni tih hi. He niah hi chuan nu leh paten an fate an tithinur tur a ni lo va, nupa pawh an intitlânin, an inhmu mawh thiang hek lo. An lungngaihna kawr hlipin, hlimna thuam chauh an inbel a; an lungkham leh engto thilte dah bovin an hmaa lawmna chauh chu an thlir ṭhin. Ram ṭhenkhat chuan lawmthu sawina ni bik an nei a ni thei e, anni erawh chuan lawmthu sawina hun ni mai lovin ‘Lawmna ni’ chu an hmang a, an chën a ni zawk. Chapchar kût nena inzawm thawnthu ngaihnawm tak pahnih, ‘Chawngtui kût’ leh Kawilam tlo tih ṭawngkauchheh chhuahna bul ‘Kawiläm kût’ te hian an hlimna tawp thang chu a entir a ni. Tunlai thlirna aṭang chuan heng khaw pahnih mipuiten Chapchar kût an hman dan hi chu a âtthlak a, an dawn tawizia chu kan nuihzatbur ṭhin. A dik chiah mai. Mahse, he thawnthu nuizatthlak tak phena awm, he kût leh an nun inzawm thukzia erawh kan ngaihtuah thleng lo fo.

Khawtlang nun hrisel hi khawvelin a ngai pawimawh a, chu chu ram nuam siamtu pawh a ni. Ram hausate chuan khawtlang nun hrisel siam tumin sum an phalrai thui thei hle, mahse khawtlang nun ṭobul a fuh loh chuan a harsa ṭhin. Hmanlaia Mizo khawtlang nun hrisel siamtu pawimawh tak pakhat chu Chapchar kût an lo hmang ṭhin kha a ni tih loh rual a ni lo. A pui a nawiin hlim tlang takin an hmang a, kham lo takin an ṭiak ṭhin a ni. Chuvangin, tlangval lungleng zual chuan, 
Kûtpui kal liam tur ka ngai ngam lo,
Kumpuisûl veiah rêl leh se Lalsaingurpa’n,
Ka biangnovi tinui leh nâng e
an lo ti vawng vawng reng a ni.