Assets Monetisation (Hlawk zawka sawrkar thil neihte chhawr ṭangkai tura hmalakna)
Union Finance Minister chuan ni 23 August, 2021 khan "National Monetisation Pipeline" chu a puang a. He Programme hi kum engemaw zât chhung atana hmalâkna tûr niin Rs. 6 lakhs crore hmuh belh a nih theih bâkah Privatisation & Employment Incentive (Sawrkar thil neih mimal enkawl tir leh hna siamna) a nih rualin sorkar tâna employment burden (mihring chhawr avanga phurrit) tih zângkhaina a ni pah nghâl dawn a ni.
1. Creation of new assets through monetisation: Central sorkarin sorkar anga an hman leh enkawl ṭangkai tâwk loh tam tak, e.g. National Highways, Railways te, Ports, Power Projects tam tham tak leh State te pawhin employment burden neia efficient (tling) taka an enkawl hleih theih loh an assets tam tak, sorkar tan hlawkna siam turin leh sum hailut tura a din, Public Sector Undertakings te chu sorkarin hman ṭangkai zâwk dân a ngaihtuah dawn a ni.
State te hian hetiang PSU te hi an assets nen productive (chhenfakawm) zawka mimal emaw company hnêna an hralh chuan an sum hmuh zât ang chiah hi States' Consolidated Fund-a (Sorkar sum zêmpui) dah lûtin central sorkar hian za-ah za (100%) zêlin a lo khing (match) ve zel dawn a ni.
2. Hei bâkah hian state te hian an assets te hi hralh lovin pawn lamah hun tiam chin (fixed period) awma an hawh chhuah (lease out) a, chuta an sum hmuh ang zaa sawmnga (50%) zelin central hian state te hi a pe zel dawn bawk a ni.
Central sorkar hian private (company) kuta dah a, mipui tâna ṭangkai leh hlâwk tak tak tûr tam tak, sorkarin del ṭhup khawpa sum lût mumal bawk si lo, enkawlna hautak hlê si thil tam tak a neih hi hetianga hawh chhuahtir tûr hian a buatsaih dawn bawk a ni.
Entîrnan, Nehru Stadium, Hotel tam tak, Ports, Docks, Airports, Petroleum Pipelines, National Stadia pahnih (2), Regional Centres pahnih (2), Natural Gas, Power Transmission, Power Projects (NHPC, MoP, NLC, Thermal Corpn.)
Central Sorkarin hetiang ngaihdan a neih chhan tam tak zînga pawimawh tak pakhat chu sorkarin a enkawl chuan invilik taka an tihsual hun lo chang ran thintu sorkar uisathiam CVC, CAG leh CBI te hleihhluakna pumpelh - "If government-managed, you will have the tyranny of '3Cs', meaning - (1) Central Vigilance Commission (CVC), (2) Comptroller Auditor General of India (CAG), (3) Central Bureau of Invesvestigation (CBI)" avang a ni an ti bawk.
Hetianga hmalakna avang hian sumthuni-nu Hotel tam takte hi Oberoi, ITC te kutah awm se tuai thar a niin Private Entrepreneuers employment tam tak a siam thei dawn a ni. Central sorkar budget 34 lakh crore hi tam tak a ni a, mahse he Rs. 6 lakh crore hian India economy a ti lian hle dawn a ni.
Kum tina tih tûr a indawtin fel takin Niti Ayog nêna an ruahman hian India ram economy a chapter thar siam thei khawp a ni dawn a ni.
Central sorkarin hetianga state laka sum pêk tiama tih thatho nan leh chawk phûr nan Incentives a tiam chhan ber nia lang chu State te ngaihtuahna hi a puitling tâwk ṭhin lova, an PSU-ah te hian Party mi leh chhungte dah theih kha state tan retheih phah zâwk hial mah se duh zâwk an la tam theih tlat vanga Incentives tawktarh an nih a rinawm.
He hun hi remchangah Mizoram sorkar pawh hian lain, politics a hlawkna aiin ram leh hnam tan a tha chawisang zawkin tuna PSU kan neih sumthuni-nu a chang ta ringawt ZOHANDCO, MAMCO, etc te hi tuna central sorkar policy hi chhawr ṭangkaiin ram tana chhenfakawm zawka siam ve a remchang hle a ni.
Hetiang ngaihdân a lo chhuah loh theih loh chhan chu 'Political Forward Looking remains in the doldrums' (Political hma lam thlîrna hi a ngui chuai ruih) tihna a ni ber e. Hralh hi an la tih loh chhan lian ber pakhat chu, "BJP is selling the family silver" ti tâwk Political party te leh Politician te an la tam êm vâng a nih hmêl e.
Lalhruaitluanga Bawitlung