Written by
- Lawmkima Hmar

MAU BAWK; RUA BAWK

Tunlai kan ram titi luahtu pakhat chu Mau/ Rua hi a ni a, heti khawpa kan ram hruaituten an buaipui hi thil pawimawh tak chu a ni ngei ang. Thil tam tak hi chuan Mizo pa rilruah kum 10 a luah pha meuh lova, he Mau/ Rua erawh hi chuan kum 10 liam a, kum 10 dang liam leh hnua kum 5 chhung awh tura, kum hmasa ber a thlen hnuah pawh, ‘a hlui lo, a thar zel si’ tih ang maiin tlarhma a la luah. 

Tun ṭuma kan rama chin tura kan ruahman hi Dendrocalamus Brandisii leh Dendrocalamus Latiflorus tih a ni a, kan mau neihsa, Mautak kan tih mai Melocanna baccifera aia laktlak ni turah kan ngai niin a lang. 

Brandisii: Brandisii hi Velvet Leaf Bamboo, Teddy Bear Bamboo, Sweet Dragon Bamboo tia hriat niin ruahtui tlak tamna, ram luma chin chi, tropical area-a Mau zingah khawvelah a lian bera ngaih a ni. 

India ram aṭanga chawrchhuak niin hmun hrang hrangah chin theih mahse ruahtui tlak tamna, ram lum (tropical area) 1,300m thlenga sang pawha chin theih a ni. Rawthing mar ṭha leh lian tak a ang ber a, lehkhapuan siamna atan chauh ni lovin furniture leh thil dang dangah a chhah avangin an hmang tam. A tuai a ei theih bawk. Manipur, Andaman Islands, Burma, Thailand, Laos, Vietnam leh China-ah te hmuh tur a awm.

A tlangpui thuin 19-33 m a sang niin hawlh tlangin 13-20 cm a ni thei. Mizorama Rua kan lo neihsa te ang thovin a hungin a awm. A len tham avangin Chempui satliah nena duhkhawp lak awlsam lo tur a ni a, ‘patling 4 zawn’ kan ti a nih pawhin thil ni thei a ni. 

Latiflorus: Raw chi pakhat zawk Latiflorus hi Taiwan Giant Bamboo tia hriat niin hei pawh hi ruahtui tlak tamna, ram luma ṭha duh chi a ni a, Taiwan leh China chhim lamah an ching uar. A tuai ei chi tho a ni. 

A chhah zawng hi 5-30 mm vel a ni tlangpui a, hawlhtlangin 8-20 cm niin 14-25 m a thui a ni. Brandisii ai chuan hmun sang a ngam lo zawk a, 100 - 700 m inkara sangah an ching ṭhin a, 1,000 m aia sangah erawh a ṭha mawh. -4°C thlenga vawtah pawh a ṭha thei thung. Brandisii ang thovin furniture, lehkhapuan leh thil dang dangah an hmang nasa. Kan ram thenawm Burma, Thailand, Vietnam, Japan, Philippines leh Indonesia-ah te hmuh tur a awm. Heng Raw chi hnihte hi kum 3-4 chhungin an puitling. 

Mautak: Mizoram hi Mau tamna ram a ni a, kan ram pumpui 21,087 sq km a zau zinga 57% (12,019.59 sq. km) hi Mau awmna hmun nia chhut a ni. A hmun luah zau zawng hi Mizopa sawi dan chuan ṭin 30,05,000 hmun vel a ni ang. Thil hre zawkte sawi danin India rama Mau hmanga sumdawnnaa 14% zet hi Mizoram mau a ni, an ti. Mizorama kan mau 95% lai hi Mautak kan tih ang chi (Melocanna baccifera) a ni bawk. 

Pathian hian kan ram leilung mil zelin thing leh mau, ramsa leh rannung a awmtir a, kan ram ang, ram leilung upa lo tak atan pawh tuna kan neihsate aia kan milpui hi a awm chuang lo. Cheraw kan ṭhinte awmna hmuna Cheraw kanna atana duhthusam Mautak kan ngah hi a inhmeh hle. Hetia sawrkarin kan intodelh theih na’na Bamboo Project a kalpui ta mup mup hi a lawmawm a, amaherawhchu, kan kalpui tum dan erawh ngaihtuah uluk a ngai. 

Rilru seng ila: Kan rama maute hi a lian lova, a chhah hek lo. Hei vang hian kan iai deuh niin a lang. Keini’n kan iai mek lai hian Cachar Paper Mills leh Bangladesh Paper Mills ten lehkhapuan siamna atana an hman ber chu kan ram mautak te hi an ni. Cachar lamah Tlawng lui kaltlangin an tawlh dul dul a, Bangladesh lamah Khawthlangtuipui kaltlangin an tawlhthla dul dul bawk. An iai ve lem lo! 

Tuna chin kan tumte ai hian a thar hma zawk a, Mizopa rilru leh dinhmun mil tak a ni. Kan ram hi kan rethei a, thingtlangah dinchhuahpui tur eizawnna a awm loh avangin khawpui kan bawh nasa. Kan rama cheng 1,097,206 zinga 571,771(52.11% ) zet hi Urbun Area-ah kan cheng a, a bak mi 525,435 (47.89%) chu thingtlangah kan cheng. Rural Area hi 20,761.63 sq. kms a nih laiin Urban Area erawh 325.37 sq. kms chauh a ni. 

Sawrkarin kan dinchhuah na’na ruahmanna a siamah hian a bik takin thingtlang miten kan tharchhuah hmaa kan ei tur a ngaihtuah tel a ngai. Vawkvulhna hmunpui, khaw tenau Piggery Farm thlengin kan lo din tawh ṭhin a, mahse, vawk an hralh theih hmaa an ei tur kan ngaihtuahpui thlen si loh avangin a pamṭul fo. Thil dangah pawh heti tho hi a ni. 

Tuna kan Raw chi hnihte hi kum 3-4 chhungin a puitling a, lo ching ta ila thingtlangpa chuan mau a hralh theih hmaa ei tur a mamawh. Sapthei, Sawhthing, Tung, Rubber, leh Oil Palm etc te pawh kan lo ching tawh ṭhin; a hralh chhuah leh suma chantir ngaihtuah thleng lova, a chin thleng chiah kan ngaihtuah ṭhin avangin kan hlawhtlinpui lo. Tuna mi pawh hi kan tih fuh loh chuan min dinchhuahtirtu ni lovin min tibeidawngtu a ni ang. 

Tuna kan mamawh ber chu Mau chi thar ni lovin Mau sawngbawlna zawk hi a ni. Mau sawngbawl tur kan ngah tawk a, kum hei leh chen kan tuipui tawh chung hian suma chantir tura kan ram chhung ngeia a sawngbawlna hmunpui din lam erawh kan ngaihtuah lo hi a mak. 

Brandisii leh Latiflorus te hi lo ching ta pawh ni ila, tuna kan neih sate hman ṭangkai dan tur hi kan zawn tho tho a ngai. Mau sawngbawlna hmun kan din chuan mi tam tak tan eizawnna a tling dawn a, chemtum lawng hum tan pawh dinchhuah theihna a ni ang. Sawrkar tan pawh sum lakluhna ṭha tak a ni dawn. Tuibur bak khamkhawp tharchhuak lo Mizoram tan pawh khamkhawp kan neihna hnar a ni ang. 

Tin, nungcha tan pawh hmun zau tak awh tura thlai chi khat chin hi a ṭha lo. Hetiang hmunah hian an tan dam­khawchhuah a har a, nungcha hnawhdarhna kawng a hawi. Indonesia chuan hmun zau taka Oil Palm an chin mek avangin harsatna an tawk mek. A karah thlai dang a awm thei si lova, ramsa leh sava an kiam. Hetiang buaina hi kan pumpelh a ngai. 

Eng vangin nge kan thil neihsa, dai maia mi hman tangkai tum lova, a chi aṭanga ngaihtuah chawp ngai, chu pawh la inzirchawp ngai hi kan la buaipui zawk le? Mau hmanga intodelh tum tak tak lo hian - a chi tihpun (seeding), Kui ṭiah (herdening), a ṭiak thawnchhuah (sapling supply), a phun (plantation), kawng laih (linkage road) etc aṭanga kuthnathawk lo zawkte tana sum siamna ngaihtuah tum pawh kan ang lek lek ṭhin. 

Mau hmanga intodelh tuma hma a lak mekna kawngah hian ruahmanna thui tak siam tawh a nih tawh pawhin kan neihsa hmang ṭangkai thei tur zawnga hmalak a pawimawh hle. Mau chi thar ching ṭeuh mahila a sawngbawlna kan neih lohva, suma chantir dan tur leh a hman ṭangkai dan tur mumal tak kan duang a nih loh chuan, kan mau neihsa miin an hmang ṭangkai lai kan thlir liam ang thovin kan thlir liam leh ang. 

Kan neih sa hmang ṭangkai a, kan lakluh tur awmze nei zawka kalpui tura rilru kan sen a ngai hle mai.