Written by
Rev. Dr. K. Thanzauva

VISION RAMRI BUAI ATANGA LO PIANG

Tun hnaia Mizoram-Assam border buai avang hian history kan thlir let a, document hrang hrang kan hai a. Article tam tak ziak a ni tawh. Kei pawhin Pu Lalfakzuala IAS (Rtd), Pu C.Ropinga IAS (Rtd) leh Pu Lalduhawma IPS (Rtd) ziak 'Barhluih Ramri' te ka chhiar ve a. TV leh WhatsApp lamah nasa taka sawi a ni tawh bawk. Chuvangin, he lam ngaihtuahtute chu kan chiang thawkhat hle tawh awm e. Thil pakhat kan hai chhuah chiang tak chu kan 'tihsual' a ni.

Kan tihsual kan hai­chhuak a ni. Chutih rualin malsawmna kan dawnte kan sawilan lem lohin hre reng ila, engtin nge hma kan lak zel dawn tih ngun taka kan ngaihtuah zui a ṭul ani.

1. History: Hmanah chuan Cachar ram khu Kachari (Dimasa) ho ram a ni. Kachari Lal ram (Greater Kachari Kingdom) chuan Cachar, Hailakandi leh Karimgan a huam vek a; hmar lamah Halflong leh Dimapur thlengin a hum a, hmar lamah chuan lal dangin ro an rel a. Kum 1830 khan Southern Kingdom (Kachar) lal Raja Govinda Chandra Hasnu chu Manipuri Sipai ten Haritikar-ah an that a. A lal ṭhutleng luahtu tur a neih loh avangin Britist Sawrkar chuan remchanga hmangin kum 1832-ah Cachar chu an awp (annexed) ta a ni.

Hetih hun lai hian Kachari (Dimasa) ho chu ram neitu an ni a, Bangali pawh tam tak Cachar phaiah hian an lo lut thla tawh a, mahse tlangrama rawn luh chhoh an tum lem lo. East India Company chuan tlangram inṭanna (foothill) chu thingpui huan siam nan an lo melh ran a ni.

Government of India (Britist) chuan China thingpui sumdawnna an control ṭhat theih loh avangin India ramah thingpui huan siam an ṭan a. Kum 1832-ah Tea Committee a din a. Tichuan , Tea Company hmasa ber, the Assam Tea Company chu 1839 ah din a ni ta a, kum 1850 vel aṭang khan Cachar ramah thingpui huan an siam ṭan.

Thingpui huan chu Mizoram lamah a rawn zauh zel a, chu chu duh lovin Mizoho chuan vawi engmaw zat Tripura leh Cachar ramri awmte chu an run a, Alexandrapur thingpui huan manager James Winchester chu thatin a fanu Mary Winchester-chu January 23, 1871 khan an man ta bawk a ni. Hei hian Lushai Hills run (Expedition) leh Missionary a ko lut a ni.

British Administration chuan East India Company chu a duh duha chet chu ṭha a ti lo a, tichuan Bengal Eastern Frontier Regulations 1873 (BEFR) hnuaiah Mizoram leh Cachar ramri chu Mizo lalte pawh rawnin 1875 khan an siam ta a ni (Assam Government notified on 3rd July 1975, amended and notified on 3rd July 1978). Note on Lushai 1973-1889 para 86 ah chuan hetiang hian ziak a ni:

Cachar chhim lam ramri chu August 1875-ah Inner Line Regulation hnuaiah tih fela puanzar (gazette) a ni. Ramri lung 46 phun a ni a, hei hi kum tin endik a ni a, ṭha taka vawnhim niin Inner Line pela kal duhte chu 8 annas chawia pass siam sak an ni ang.

2. Lawmna tur: British Sawrkar chuan hnam hnuful tlangrama chengte chimral an nih mai lo nan an ram chhungah pawn lam mi duh duha an luh theih lohna dan a siam a. North East India mite tan the Bengal Eastern Frontier Regulation Act, 1873 hi siam a ni. Government of India Act, 1935 chuan hnam hnuful tan reservation a siam a, kum 1936-ah Excluded leh Partially Excluded Area an siam leh ta a ni. Hei pawh hi humhalhna dan bawk a ni.

Vawiin thleng hian Inner Line Regulation hian min la humhalh reng a ni. Chuvangin, han dawn chiang ila Pathian min hruainaah lawmna tur kan nei.

1) Tlangrama kan lo awm a, British Sawrkarin humhalhna dan ṭha tak min lo siam sak hi lawm phawt ang u.

2) Mary Winchester (Zoluti) chanchin khan missionaryte a cho chhuak a, Chanchin Ṭha min rawh hrilh a, Kristian kan lo ni ta a ni.

3) Sanskritize (Hin­duise) ni lovin Christianized kan ni hi a lawmawm. Tribal hnam tam tak chu Sanskrtized (Hinduise) an ni a, vawiin thlengin outcaste angin rahbehin an awm a ni. India constitution chuan caste system hi tibo mahse, Brahmin (Hindu chi ṭha ho) thingluah a bo chuang lo.

4) India independence laia India kan zawm dawn khan kan zalenna, culture leh inawp dan humhalh nan Sixth Schedule min siam sak leh a. Chu chuan Autonomous Council min pe ta ni.

5) Mizoram State neiin political identity neiin kan awm ve thei ta hi thil lawmawm tak a ni.

6) Ṭawng khat hmang, culture pakhat, Hindu cul­ture-in a influence vak lovin kan awm hi lawm phawt ila. Naga, Arunachalist, Khasi, Garo hnamte ang lovin kan ram hi kan la ta hliah hliah a ni. I lawm ang u.

Kan unaute- Kachari (Dimasa) ho te, Bodo- Kachari ho hi hnam lian tak Bramaputra Velley, Halflong hill leh Cachar phai a lo awm hmasate an ni a; Tripuri hnam hrang hrang, kum 1949 thleng pawha lalram nei (Kingdom of Tripura) kha vawiinah chuan chim ralin an awm zo tawh. Lawmna tur kan nei.

3. LUNGAWI LOHNA:
Kan lungawi lohna hi hmasang aṭang lo inmug tawh a ni. Kum 1875 ramri siam fel hnu khan East India Company chuan thingpui hun siam nan Mizoram lam a rawn nawr hret hret zel a. An duh angin kum 1904 , 19012, 1930-ah te ramri siam danglam zelin kum 1933 khan Inner Line of Lushai Hill District siam chhuah a ni a. Hei hi vawiin thlenga Constitutional Boundary an tih tak chu a ni. Hei hi Assam Sawrkar tan chhan chu a ni.

1) Boundary-1933: The Inner Line of Lushai Hill District 1933 hi British Government of India an duh tawka thingpui huan an siam theih nan Mizo lalte rawn miah lova min siamsak a ni. Kum 1889-a Mizoram ( Lushai Hills) annexed a nih hnu chuan roreltu an ni miau a, an duh danin an siam a ni. Hei hi India Independence hnua Autonomous District Council (The Lushai Hills District (Village Councils) Acts, 1953) hei bawk hi rin a ni a. Assam Survey Team ten ground demarcation 1959-60 siam an tum a, boundary lung eng emaw zat pawh an phun hman a, mahse Mizohovin an duh lo va, an camp an halsak a, chu chu vawiin thlengin chhunzawm lohvin a awm ta a ni. He boundary hi Vairenge khaw chhung hmarlamah a kal a ni. Hei hi District Council hruaitute'n an duh lova, ramri siam that rawtna hi Assam Sawrkarah vawi tam tak an thlen a, kum 1965 Commissioner of Hills kaihruaina hnuaiah sawiho a ni a, Mizoram buai khan a nang leh a, North Easter Reorganization Action 1971 chuan he ramri hi ringin UT min siamsak a. UT Ministry-ah Pu, Ch.Chhunga Sawrkar khan Fact Finding Committee on Northern Boundary of Mizoram a din a, Rev. Dr. Zairema leh Pu B. Poonte member atan a ruat a, anni hian report ṭha tak an siam a. Memorundum siamin boundary siamṭha tura ngenna thlen a ni a. Mizoram Accord, 1986, ah sawichhuah a ni a, boundary siamṭha lovin Mizoram State siam a ni leh a. Kum 2018 khan Political Party hrang hrangin joint Memorundum siamin Prime Minister of India hnenah an thlen leh a ni. He ramri hi engtik laiah mah kan pawm lo. Hei hi settle lovin a kal zel a, tunah buaina kan tawng ta a ni.

Kan dilna leh lungawi lohna au aw hi India sawrkar hian a ngaithla duh tlat lo hi a mak a ni. India khua leh tui kan nih angin beidawng mai lovin kan sawi zel tur a ni a, kan chenna ram chin hi kan bengbelin kan venghim tur a ni.

2) Tun ṭum buaina hian min sawi harh: Tun ṭum buaina hi a dangdai khawp mai. Assam armed police 200 DC/ Police hotu DIG, SP kai hruaiin Ambulance leh prison van nen an rawn thawk a, a ṭul chuan inkah a, Mizoram police duty pawh man tumin an rawn thawk a ni.

Hetiang a tharum thawh a min run an tum mai hi a mak a. He buaina phenah hian Citizenship Amendment Act (CCA) 2019 a awm niin a lang. He dan avangin hian mi tam tak Assamah sengluh(settled) a ṭul a. Assam BJP sawrkar chuan a buaipui a ṭul a ni. Tuna Assam chief minister Hemanta Bisaws Sharman hi CAA nasa taka support tu leh bawng venghimna dan (Assam Cow Protection Bill 2021) pu luttu a ni a. Central hruaitute nen Hindutva support tu an ni a. Lungrualin Bangladesh aṭang rawn pem lut dah nan kan ram hi an duh a ni. Hetiang deuh bawk hian hmanah India independence lai khan Pakistan leh India inthen lai khan Tripura-ah East Pakistan (Bangladesh) aṭangin an lo pem lut chiam a, tichuan Tripura chu chim ralin a awm ta a ni. Chuvangin thil awm dan ngun taka ngaihtuah hian The Inner Line of Lushai Hill District 1933 piah lamah Mizoram survival kan dawn lo thei lo a ni.

3) Intodelh lohna: Mipui lungawi lohna ri ring tak chu UT/State kan nih aṭangin kum 50 dawn a ni tawh vawiin thlenga kan intodelh lo lutuk, chawmhlawm State kan ni reng hi a zahthlak a ni. A chhan chu:
(a) Development politics khel nan kan hmang: Election tinzawnin development hna kan thawk a, development project tam tak hi inthlanna atana sum tuak nan kan hmang tlat a ni.
(b) Sawrkar hmasa thiltih chhunzawm duh lohna: Sawrkar hmasa thiltih kan chhunzawm ṭhat duh loh avangin kan intodelh thei lo a ni. Brigadier T. Sailo ruahman (Hydroelectric Power Plant) kha chhunzawm ila chuan vawiina electric bill complain hi a awm lovang.
(c) Corruption: Corruption hi kan intodelh thei lohna bulpui ber pakhat a ni.
(d) Vision a awm lo: Vision mumal tak Zoram hruai tumna kan nei lo niin a lang.

4) State/Ramdang dawrna tur kawng kan nei lo: National Highway 306 ni lo, kawng dang neih ṭul tihna a lian khawp mai. Kum 50 chhunga kan State Sawrkarin Tripura/Manipur kalpawhna tur kawng ṭha, mumal a siam thei lo hi mak kan ti a, kan lung a awi lo.

4. VISION THAR:
Crisis a lo thlen hian ngaihtuahna thar a lo piang ṭhin. Tun ṭumah hian engtin nge kan tih ang tih ngun takin mian ngaihtuahtir a.
1) Boundary chheh vel developed: Ziaktu zawng zawngin boundary panna kawng ṭha siam, tunah kan chenna ram boundary chheh vel hi benbel leh developed a boundary commission siam tura India sawrkar ngen a ni.
2) State leh Ramdang kal pawhna kawg tha siam. Sawifiah ngai lovin kan chiang tlang.
3) Intodelh turin ruahmanna mumal tak neia hma lak: Kan ram tan chuan Agriculture hi economic driver a nih a ṭul phawt a ni. Hemi atan hian tuna leilet kan siamna ram bak a, Rala dung, Chamdur, Tuichawng dung leh Kau phaite hi Agriculture ramah siam vek ila, Mizoram khamkhawp chu kan thar thei ang. Tuna pawh hian Agriculture support price te siama hma lak ni se la.
4) Mizoram hi Sumdawnna kawng (Business hub) a siam: Mizoram hi sumdawnna kalkawng (business hub) ah kan siam thei a ni. Bangladesh, Myanmar leh India inthlunzawm nan a remchang hle a. Act East Policy base hian Champhai Zokhawthar bakah hian Lawngtlai aṭanga kal thlain emaw Lengte (Lengte to Sekulhchhuah laih tura ruahman) aṭangin emaw Sekulh chhuaha Chhimtuipui (Kolodyn) a kan ang, lei pawh dawh mek a ni a, Paletwa-ah kaiin Sittwe (Akyap) lawngchawlhna a chhun ang. Paletwa to Sittwe chu by road and Sea a kal theih a ni a, darkar nga kal emaw chauh a ni. Tlabung aṭangin Rangamati-ah, chuta ṭangin Chitagong Lawngchawlhna (Port) chu KM 77 chauh a ni. Khawvel kawtchhuaha dak chhuak turin Sittwe(Mynmar) leh Chitagong (Bangladesh) awlai takin kan pawh thei a ni. Tichuan India, Mynmar leh Bangladesh kan thlunzawm dawn a ni. Hei hi tun aṭanga kum 7 chhungin tihhlawhtlin ngei tum ila, tichuan North East India state zawng zawngin min awt em em tawh dawn a ni.

5) Kan hnam din chhuahna chu boundary-ah a ni lovin kan rilru putdan leh awmdanah a innghat a ni:
Khing kan sawi tak zawng zawng hi van aṭangin a lo tla dawn lo va, tumruh leh huaisen taka kan thawhchhuah a ṭul a ni. Pathianin hmun remchang takah min dah a, chu chu a takah kan chantir a ṭul a ni. Mihring rintlak leh fel buatsaih tur chuan elementary education aṭangin kan ṭan a ṭul a, hemi atan Kohhran chak tak kan nei a, Catholic Kohhran an ti ṭha hle a, ani bakah Presbyterian, Baptist, UPC, ECM, LIBK te hian 10% kan budget ṭheuh hi education atan hmang ila chuan India ramah elementary education ṭha ber kan nei thei ang. Hei hian mihring fel, thiam leh rintlak a chherchhuak dawn a ni.

Rev. Dr. K. Thanzauva