Mizo ṭawng hi a ral dawn lo
‘YMA ten Ram leh hnam humhalh’ thu an aupui reng a, MUP ten thupuiah an nei bawk a. Zirlai pawl leh politician ten ram leilung hloh ṭhen a hlauhawm thu leh chim ral kan nih an hlauhthawn thu an sawi fo va. Kan sumdawng pawlin mi fing leh hausa zawk ten sawmdawnna kawnga min up hlum mai an hlauhthawn thu an sawi bawk a. Ṭawng humhalh leh tihhmasawn duhtu ten kan ṭawng a ral mai theih dan an sawi bawk a. Kan ṭawng chungchangah dinhmun derthawng takah kan ding ta em ni?
UNESCO (United Nations Educational Scientific and Cultural Organisation) chuan Mizo ṭawng hi ṭawng ral tur zingah a telh an ti a. Kan tan ^wih a harsa mai thei. Mahse ṭan chhan an nei ṭha khawp mai. An ṭan chhante chu :
1. Sawrkar ṭawng (official language) a nih loh vang te,
2. Eizawnna ṭawng a nih lo vang te,
3. Ṭawng pawimawh zawkin a luah lan dawn vang te,
4. Sawrkar laipui pawm ṭawng (8th Schedule-a tel) a nih lo vang tihte a ni awm e. UNESCO chu ṭawng chungchang leh thil dang pawh chik taka zir chiang ṭhin an ni a, an thil lo hriat tawh aṭanga sawi an ni ngei ang a. Keini he ṭawng duh taka lo hmangtute tan chuan a zamawm hle a ni.
UNESCO chauh hi a ni lo va, Peoples Linguitic Survey of India pawhin kan hmabak kum 50 chhung hian India rama ṭawng hrang hrang zatve ral turah an ngai a. Kum 50 kal ta chhung khan ṭawng 250 a ral a, ṭawng ral hian a hmangtu culture pawh a ralpui an ti leh nghal a (Lengzem Sept, 2017 p.8). Heti em em hi chu a ni thei dawn em ni kan ti awm e.
Ṭawng ral tih chu hman zui tawh loh tihna a ni mai awm e. Hun pawimawh leh hmun pawimawha hman a hlawh loh miauva, sawrkar laipui pawm (recoqnised) a nih bawk si loh chuan damlo chau tak enkawl zuina dawng lo ang deuh a ni a, ral riai riai (thih) mai chu hmabak awm chhun a ni mai ang.
Engah nge a ral loh ang?
Heng mithiam intel khawmte ṭan chhan bakah pawh hian kan ṭawng a ral mai theihna tur chhan dang dang pawh sawi tur a awm. Chumi lam hawi chuan han titi zui hlek ila :
1. Kan ṭawng kan pawlh dal nasa: Kan inbiakna ṭawngah te, kan thu puanchhuahnaah te, kan biak in
ṭawngah te, kan politics beihna ṭawngah te hian hnam dang ṭawng kan hmang tel tam hle. Kan ṭawng hlak hlaka sawi theih rengah pawh ṭawng dang, entir nan, sap
ṭawng te kan hmang ṭalh ṭhin. ‘Pakhatnaah chuan’ han tih maiawmah te hian ‘number one-ah chuan’ kan han ti vel a. Chutiang chu sawi sen loh a awm ang. Kum sawmli zet kaltaah khan ṭhian pakhat Madras-a Pathian thu zir zo lo chhuak chuan ‘Madras-ah chuan naupangte hi sap ṭawngin an ṭap’ a ti a. Sap ṭawnga an ngaihtuah vangin sap ṭawngin an ṭap a ni ngei ang. Keini pawh hian hnam lian zawk ṭawngin kan ngaihtuah ve tawh a ni mai ang em?
2. Kan hmingte hi a Mizo ta lo: Sakhuana avanga sakhaw mi mi hming ṭhate hming inphuah a awm a. Chumi rual chuan English leh hnam dang hming pu kan
ṭhahnem sawt hlein a hriat a. Hnam dang hming chu a hmatawngah kan dah ngei a, kan mizo hming chu a dawttuah emaw a awm a, kan hnam dang hming chu inkoh nan kan han hmang zui a, kan Mizo hming a hliah bo titih der a. Kan inkohna ringawt aṭang chuan Mizo kan nih a hriat hauh loh.
3. Kan hming ziah dan hi : Thu ziah zawm tur leh zawm loh tur chungchangah pawm tlan fel tak kan nei reng chungin, chu tih dan zawm duh lo, duh ang anga ziak hrang ta mai mai kan mi langsar ber berte leh Kohhrana rawngbawltute zingah pawh an kat nuk tawh. Rotekawla sepa (sepui) rilru pu kan zingah an ṭhahnem hle.
Ziah zawm leh zawm loh chungchang bakah, hnam hming kan ziak dante pawh hi a mak hlawm hle. Tun lo ngai haw lo se, ‘Kawlni’ tih aia ‘Colney’ han tih tlat te, ‘Hauhnar’ tih tur ‘Hanner’ han tih tlat ang chi hi a chhan eng nge ni ang aw? Mizo ṭawnga ‘aw’ aia ‘o’ han hmang tlat te pawh an awm.
4. Khawpui kawng kam inte hi thlir teh : Khawpui chhung kawngpui kama in leh dawra thu inziakte hi i en chiang ngai em? Chanmari kawn aṭanga Zarkawt thleng chauh pawh hi han en chiang la. Mihring ch>nna a ni emaw, dawr a ni emaw, Mizo hming hlang i hmu mang lo vang, a mizo zual deuh te pawh ‘& Sons’ tih a tel hram ang. ‘Vanglaini’ hi a mizo pawl tak a ni a, a lawmawm hle. Kulikawn thleng leh khawpui dang pawh en ila, a dang teh chuam lo mai thei. Hmuh ṭhan hian rilru a thunun ṭhin.
5. Ṭawng dik lo kan pawmzam, a dik kan ngai pawimawh lo : Mizo Academy of Letters (MAL) te, Mizo Language Committee leh mi ṭhahnemngai ten ṭawng dik kan hman theih nan theih tawp an chhuah reng chungin zawm tum hramna a langsar lo hle. ‘Tukṭhuan’ aiah ‘zing chaw,’ ‘zanriah’ aiah ‘zan chaw’ te kan ti ta mai mai a. Biak ina rawngbawltute pawh ‘Pathian thu i lo chhiar ila,’ ‘I hnenah lawmthu kan hrilh a che’ ti tawk an kat nuk tawh.
Kr. Hlabu No. 596-na chang khat hla ‘I ropuina zawng zawng hmu turin’ tih tlar 5-na leh tlar 6-na hi Ṭiau rala kan unaute, ‘R’ hmang ve lote chuan
‘Khawvel leh sum zawng zawng a lal ang
Ka Pathian thu a lal lo vang’
tiin an sa e, an ti fiamthu ṭhin. Chutiang deuh chuan keini pawh hian a lal tur kan tilal lo va, a lal lo tur kan tilal ve mek a ni.
Tunah hi chuan Ṭiau rala kan unaute chuan Mizorama keiniho aiin kan ṭawng hi an thiam tawh zawk a, ṭawng dik hman leh ṭawng hman dik pawh an ngai pawimawh tawh zawk a ni.
Kum sawmthum emaw lai kal taah khan Burma (tuna Myanmar) sipaia captain pension Mizo pa fel tak lo zin thla kawmnaah, ‘Ṭawng lam thiam mi a lo kal a. Zo hnahthlak chi hrang hrang ṭawng kan entir a. Ani chuan Duhlian ṭawng (tuna Mizo ṭawng kan tih hi) hi in inbiak pawhna ṭawngah a ṭha ber a nih hi’ a ti e, a ti a.
Duh thu kan sam ṭhin a, tuna Mizo ṭawng kan tih hi Mizo hnahthlakte la suih khawmtu atan kan beisei a. Rorelna hlawm khat hnuaiah kan inṭhui khawm thei em lo a nih pawhin ṭawng pakhat hmanga kan inṭhui khawm hunah chuan hnam zahawm zawk kan lo ni ve tawh ang a, kan lehkhabu ziahte pawh bu tam zawk kan chhuah ve thei tawh ang, tiin chu hun chu beiseinain kan thlir a ni.
Chutih laiin keinin kan ṭawng hi tuna kan kalpui anga kan kalpui zel chuan kan Mizo ṭawng ph<mna tur thlan kan lai mek tih tluk a ni ang. A tak takah chuan kan zinga tu mahin kan ṭawng ral hi kan phal a rinawm lo va. Ral tak tak se kan culture pawh a bo ṭhen ngei dawn a ni. Kan ṭawng ui dinga hma kan sawntir theih nan a hmangtute hi kan pawimawh a, sawrkar pawh a pawimawh a ni.
C. Sangzuala