Written by
Rev. K. Lungmuana

Billy Graham-a leh moral reform

“Thinlung aṭang ngeia chhuakin mi a tibawlhhlawh ṭhin” (Matt.15:19)

Thuhma: March ni 2 maia vui liam tak, Billy Grahma (Rev. Dr.) chanchin hi kan hre tlangpui hle awm e. Khawvel Kristiante hian kan ngaisangin, keini Mizo Kohhrante, Evangelical Church tan phei chuan chan nasa kan inti lehzual hle awm e. Kum 1986 khan, ‘Amsterdam ‘86’ tih Billy Graham Evangelistic Association buatsaih ka zu tel ve a. Amsterdam, Netherlands khawpui khera an neihna chhan ni a an sawi chu: Ram chhung luh phalna (Visa) lak a awl a; tin, he khawpuiah hian ‘Engkim a awm’ tih khawpa sualna chi hrang hrang tamna a nih vang leh chung mite chuan Lal Isua chanchin an hriat ve ngei theihna tura a duh vang a ni, an ti. He Intawhkhawmnaah hian Billy Grahama hian tlai tin thu a sawi deuh ziah a; a thu sawi leh nun aṭanga zir tur tam tak a awm laiin 2/3 chauh han sawi ila.

1. Hun a hmang thiamin a vawng dik: Hun vawng dika hmang thiam bawk turin rilru puthmang dik nih a ngai. Thu a sawi ngun hle nain a sawi rei ngai lo, minute 20 bak a sawi lo. A thu sawi hma hian mipui chanvo, Pathian fakna hla hi kan sa tam thung. Hetiang deuh hian kan Kohhran inkhawmahte hian, mipui chanvo neih ve, fakna hla hi sa tam thei deuh ila chuan, inkhawm pawh kan ṭhat phah ngei a rinawm. Thu sawi rei lo tur chuan inbuatsaih ngun erawh a ngai thung. Thu sawi rei loh hrim hrim a tha e tihna chu a ni hauh lo. Inkhawm pangngaiah hi chuan, minute 30 hi a tawk hle awm e. Billy Grahama chuan Lal Isua kan rin avanga chhandamna nun neih leh ringtu nun bak hi a sawi tam vak lo; ama chanchin a sawi mang lo bawk; Pathian thu chauh nung takin a sawi mai ṭhin. Hetiang hi mi rilru puthmang dik neite tih dan niawm tak a ni. Nagpur khawpuia kan awm ve lai chuan, Pathianni tin Holy Communion hi kan nei ziah nain, thu sawituin minute 12 sawi tur a ni tiin thu sawitute lehkha min pe ziah ṭhin.

2. Rilru (moral) puhmang dik nei lote a vei: Ani chuan, ama ṭawngkam takin, ‘America ramah moral pollution, (rilru thianghlim lo, rilru bal) an tam,’ tih thu a sawi uar hle. Moral reform tih ṭawngkam ang tho, moral pollution hi a Kristian rilru lo va, a tihdamna chu, Lal Isua hi a ni a ti. Lal Isua hi rilru puthmang dik min neihtirtu a ni reng a ni. Tirhkoh Paula chuan Rom. 12:2-ah chuan, “In rilru a thara awmin lo danglam zawk tawh rawh u,” a ti a. Lal Isua ringtu kan nih tawh chuan, rilru puthmang dik nei tawh tur kan ni. Ringtuin Lal Isua a rin avanga rilru puthmang dik a neih theihna hi Thlarau Thianghlim ṭanpuin a neih theih a ni a ti.

Lal Isua ringtu tak tak, nun thar nei chuan, ni tin inthlahdah hauh lo va san mar ve reng a ngai. Eng vangin nge kan ramah sualna chi hrang hrang kan lo tih leh ṭhin? kan tih chuan, kan nihna tak kan inhriat loh vang a ni. Morfal reform ni tak tak tur chuan, a zira inzirtir ve reng a ngai bawk. He thu dik hi kan hriat tawk loh avang a niang, ringtu hnung tawlh kan tam em em ṭhin ni. Tih loh tur thil reng reng chu kan ti lo mai tur a ni tih, naupang aṭanga kan inzirtir a ngai tak tak ta a ni.

3. Zuk leh hmuam a ti ve ngai lo: Ringtu nuna neih ngei tur a tih, a sawi pawimawh deuh mai chu, ‘Kan taksa hi Thlarau Thianghlim chenna in (residence) a nih thu leh tih bawlhhlawh loh tur a nih thu,’ hi a ni. Pathian Thlarau Thinghlim hman tlak kan nih dawn chuan, kan taksa ngei hi, Paulan Rom 12:2 a sawi angin, “Inthawina thianghlim leh lawm tlak” a nih a ngai reng a ni.

Mizorama zuk leh hmuam heti taka tih ching, ringtu kan tam reng mai hi kan taksa Pathian In a ni tih kan hriat loh vang a ni mai lo maw? Zu in te, meizial zuk e, kuhvate leh sahdah ei/hmuamte kan nghei thei lohna chhan chu, anmahniah hian ngaih theih tur (poison) a awm vang a ni ber mai. Kohhrana rawngbawltute tal hi chuan, zuk leh hmuam leh ruih theih thil hi ka tih tur a ni lo tih kan moral-ah hian nei ngat ila chuan, kan ram leh khawtlang nun chu a thianghlim zawk ngei ang.

4. Piangtharte chuan Kohhran an bel ngei tur a ni: Ani chuan, a thu sawi aṭanga Lal Isua Krista ringtu an nih chuan, an awmna lamah eng Kohhran emaw ber an bel ngei tur a ni a ti. Ringtuin eng Kohhran ber emaw a belh loh phawt chuan, Kristian hnungtawlh leh mi dangte tana hman tlak tak tak a ni thei ngai lo vang. Kan ramah eng eng emaw hlauh kan insawithaih avangin, an awmna Kohhran chhuahsan an awm fo ṭhin hi a pawi hle. Anmahni mai bakah, an tu leh fate tan a ṭha lo. Kum 2000 khan Synod-a mawhphurhna ka chan avangin, Mizoram Kohhran ka tlawh ṭhahnem hle a. Kan Kohhran Sunday School-ah pawl dang naupang eng emaw zat rinawm takin an kai ve thin a; ṭha ka ti hle. Nu leh pain Kohhran belh kan nei duh lo a nih pawhin, tu leh fate tal chuan, eng Kohhran berah emaw Sunday School kaitir tal tur a lo ni tih hi kan sawi tel duh a ni.

5. Sex chungchangah a fimkhur: ‘Billy Grahama chuan room/ pindan chhunga hmeichhia a awmpui chuan, kawng a hawng ngei ṭhin a ni,’ tih a ni. Vawiin thlenga khawvela Pathian thu hriltu ropui tak takte leh ram hruaitu ropui tak takte nun tlakchhiat chhan ber pakhat chu, mipat hmeichhiatna thila an invawn/ inven fimkhur loh vang a ni. Thu ziaktu pakhat chuan, ‘Khawvel mihringin an hneh theih loh ber thil 2 chu, sex and money/ pawisa hi a ni,’ a ti. Kan rilru (moral) puthmang a dik loh phawt chuan, mipat hmeichhiatna hman sual a awl em em bik a ni. Tin, miin hmeichhia mipatna a hman dik loh chuan, pawisa hman chungchangah pawh rinawm lohna/hlemhletna (corruption) a hring duh hle bawk. Kawng dangin sawi ila, rilru puthmang dik lo chuan, pawisa thilah hlemhlena/ corruption a hring duh hle bawk. Heng pahnihte hi ringtu hmelma lian tak an ni kan ti lo thei lo.

6. Mi rethei leh harsate ṭanpui a ngai pawimawh: Billy Graham hian mi rethei leh chanhai zawke ṭanpui nan, ‘Good Samritan Purse’ tih Pawl/ Association a din a. Amsterdam ’86-ah pawh ram

ṭhang mek (Third World) aṭanga tel zawng zawng, a duh apiangte chu, mipa tan kawr ṭha tak pek vek an ni. Vawiin thleng hian khawvel hmun hrang hrangah Good Samaritan Purse tih rawngbawlna aṭangin mi tam takin thuamhnaw an la dawng reng a ni. Anmahni mai ni lovin, eng pawl pawl emaw hmanruaa hmanawm deuhte an hmang bawk. Amaherawhchu, rilru puthmang dik neitute pawh hian sawisel an pumpelh thei chuang lo.

Mi ṭhenkhat chuan ‘Billy Graham-a hi a rawngbawlnaah a duh tui tawh lo, a Liberal tawh lutuk tite an awm tho. A ṭhen lahin WCC a thawhpui tiin an hek thung. Amsterdam ’86 Inkhawmpui neihna bul lawka Leihnuai Rel chawlhna hmunah lehkha ziak/ Pamphlets, Billy Grahma hekna an hmuh apiang an lo sem char char zu nia! Mahse ani chuan rethei leh chanhaite ṭanpui a ṭhulh duh chuang lo.

Tlangkawmna: Mizo ram Kohhran hrang a rawngbawltute hi, piangthar/ Lal Isua Krista ringtu kan inti ṭheuh awm e. Amaherawhchu, kan ram leh khawtlangah sualna (Social Evils) chi hrang hrang a tam hle si hian, kan piangthar tak tak tak lo em ni? ti ila, ‘E pian chu piangthar e,’ kan ti ṭheuh awm e. Hei hian Pulpit tlanga kan thu tha sawi tam takte hian kan thinlung ram a hneh/ la tak tak lo niawm tak a ni. Hei vang tak hian moral reform kan tih hi a pawimawh ta em em a ni. Rui lo hai lo va pawisa chungchanga hlemhletna/ corruption kan ti duh emaw, mipat hmeichhiatna hman sualna te, rukruk te, zu ruih te, damdawi hman sual leh rawngbawltuin Kohhran thila a zin chhuah nikhuaa TA/DA dik lo tak a bill/ lak pawi ti lo kan tih chuan, a chhan/ kaikuang ber chu, ‘kan rilru (moral) puthmang a dik tawk loh vang a ni mai.

Lal Isua ngeiin, ‘...thinlung chhung/ rilru chhung (moral) aṭanga chhuakin, chu ngei chuan min tibawlhhlawh a ni” (Matt. 15: 19) a ti a ni. Entirnan, miin zu in hi a rilru chhungrilah in chakna a awm tlat avangin, ka kutin a kaah a chhung a, a in ta ṭhin a ni. Rilru-ah in chakna/ duhna awm ‘hmasa’ lo se, tu’n zu in an duh lo vang. Chuvangin, rilru puthmang dik put hi ringtu tan (ringlo mi tan pawh) a pawimawh ber a ni. Moral reform hi naupang nih lai aṭangin nu leh paten tu leh fate kan inzirtir a ngai.

Rilru puthmang dik hi vawi leh khata neih a uṭawk tur vawn chi a ni ve lo; ṭhang chho a kal zel tur chi a ni. Kristiante tan, moral reform hi heti khawpa pawimawh a nih avangin, Thlarau Thiamghlim ṭanpuinain kan nei thei a ni tih hi kan hriata kan vawn reng chi a ni e. Pu Billy Graham-a taksa kan vui liam hian, a rilru puthmang dik neih (moral reform) hi chu i vui lian tel lul lo vang u; kan thinlungah Abela thisen angin thu la sawi zel teh se.

Rev. K. LungMuana